Puyi był ostatnim cesarzem Chin. Kilkadziesiąt lat po abdykacji, jako więzień numer 981, uprawiał warzywa w ośrodku dla zbrodniarzy wojennych. Po ułaskawieniu został pracownikiem pekińskich ogrodów botanicznych i elementem propagandowej opowieści o człowieku przemienionym przez nowe państwo.

To jeden z niezliczonych zwrotów w historii kraju, którą znamy z licznych źródeł pisemnych powstających na przestrzeni tysięcy lat.

Linda Jaivin w książce „Chiny. Od starożytnego cesarstwa do współczesnej superpotęgi”, wydanej przez Copernicus Center Press, opowiada tę historię w pigułce: od pierwszych chińskich państw i wielkich dynastii aż do Mao Zedonga, reformy gospodarcze i współczesną epokę Xi Jinpinga. Bada także, w jaki sposób przeszłość Chin wpływa na ich teraźniejszość. Dawne idee dotyczące władzy i państwa, pamięć o wojnach i upokorzeniach, filozoficzne spory oraz kolejne próby modernizacji tworzą kontekst, bez którego trudno zrozumieć dzisiejsze Państwo Środka.

Dobrym przykładem jest okres po 1949 roku. Komunistyczny rząd dokonywał radykalnej przebudowy społeczeństwa, gospodarki i kultury, jednocześnie kładąc nacisk na konieczność zachowania jedności państwa. Jaivin opisuje choćby decyzję o przestawieniu całego kraju na czas pekiński. Do dziś Chiny, mimo ogromnego terytorium, funkcjonują w jednej strefie czasowej.

Autorka podkreśla również, jak szybko po zwycięstwie rewolucji rozpoczęła się budowa nowego modelu państwa. Powstały nowe struktury partyjne i państwowe, rozwijano industrializację, przeprowadzano kolektywizację rolnictwa, a życie obywateli w coraz większym stopniu zależało od przypisanego im statusu klasowego.

Potem nadszedł Wielki Skok Naprzód.

W całym kraju budowano prowizoryczne piece do wytopu stali, rolników podporządkowano nierealistycznym normom produkcyjnym, a kampania zwalczania wróbli zaburzyła lokalne ekosystemy. W rezultacie rolnictwo gwałtowanie podupadło i zaczął się katastrofalny głód. Jaivin opisuje te przemiany przede wszystkim przez pryzmat historii zwykłych ludzi.

Kilka lat po tych wydarzeniach rewolucja kulturalna przyniosła kolejną próbę zerwania z przeszłością. Czerwonogwardziści atakowali nauczycieli i intelektualistów, niszczyli świątynie, książki, dzieła sztuki oraz inne elementy „starego świata”. W samym Pekinie zniszczono tysiące skatalogowanych zabytków.

Jednak to zaledwie mgnienie oka w długich dziejach Chin.

Na kartach historii Państwa Środka pojawiają się także cesarze i cesarzowe, wojownicy, konkubiny, poeci, eunuchowie, filozofowie i rewolucjoniści. Konfucjanizm ściera się z daoizmem, wielkie dynastie przechodzą okresy rozkwitu i upadku, a kolejne pokolenia próbują odpowiedzieć na pytanie, jak powinno wyglądać dobrze urządzone państwo.

Linda Jaivin jest australijską pisarką, eseistką, tłumaczką i kulturoznawczynią od wielu lat zajmującą się Chinami. Jej książka została przetłumaczona na ponad dwadzieścia języków.

Linda Jaivin, „Chiny. Od starożytnego cesarstwa do współczesnej superpotęgi”, Copernicus Center Press 2026.