Pomógł stworzyć kwantowy obraz świata, a potem z nim walczył. Na czym polegała rewolucja Einsteina?
Albert Einstein był jednym z architektów fizyki kwantowej.
To właśnie on jako jeden z pierwszych potraktował kwant energii nie jako wygodny matematyczny zabieg, lecz jako coś, co powie nam więcej o rzeczywistej naturze światła. Jego prace pomogły otworzyć drogę do mechaniki kwantowej.
A potem przez dziesięciolecia próbował wykazać, że teoria, do której narodzin sam się przyczynił, nie może być pełnym opisem rzeczywistości.
Ten paradoks jest jednym z wielu wątków książki „Rewolucja Einsteina. Historyczne korzenie przełomowych odkryć” Hanocha Gutfreunda i Jürgena Renna, wydanej przez Copernicus Center Press.
Autorzy rozprawiają się z jednym z najbardziej rozpowszechnionych mitów historii nauki: wizją samotnego geniusza, który dzięki niezwykłej sile własnego umysłu nagle wywrócił fizykę do góry nogami.
Einstein był geniuszem. Ale jego rewolucja nie dokonała się w próżni.
Na przełomie XIX i XX wieku fizyka znajdowała się w głębokim kryzysie. Klasyczne teorie nie potrafiły wyjaśnić między innymi widma promieniowania ciała doskonale czarnego. Max Planck zaproponował rozwiązanie wykorzystujące kwanty energii, lecz sam długo traktował je przede wszystkim jako narzędzie matematyczne. Einstein dostrzegł znacznie bardziej radykalne konsekwencje tej idei.
W kolejnych latach do tej historii dołączali następni uczeni.
Niels Bohr rozwijał model atomu. Louis de Broglie przypisał własności falowe cząstkom. Odkrycia Wernera Heisenberga, Maxa Borna, Pascuala Jordana i Erwina Schrödingera stały się fundamentami nowoczesnej mechaniki kwantowej. Rewolucja naukowa okazuje się więc nie pojedynczym olśnieniem, lecz wieloletnią rozmową, sporem i szeregiem odkryć wzajemnie na siebie oddziałujących.
Sam Einstein też w tym czasie nie próżnował.
W 1916 roku opisał wymuszoną emisję kwantów światła, ideę, która kilkadziesiąt lat później doprowadziła do powstania lasera. Nagrodę Nobla otrzymał za wyjaśnienie efektu fotoelektrycznego. Jednocześnie coraz mocniej sprzeciwiał się probabilistycznej interpretacji mechaniki kwantowej i przez lata prowadził słynny intelektualny spór z Nielsem Bohrem.
W ostatnich dwóch dekadach życia Einstein bezskutecznie próbował zbudować teorię, która pozwoliłaby zastąpić probabilistyczny obraz świata bardziej fundamentalnym i przyczynowym opisem rzeczywistości. Paradoksalnie więc był współtwórcą kwantowego obrazu świata, lecz pozostał jego przeciwnikiem do końca życia.
„Rewolucja Einsteina” jest jednak czymś więcej niż historią fizyki.
Gutfreund i Renn przyglądają się również temu, jak powstał mit Einsteina: ekscentrycznego samotnika z rozwianymi włosami, z nieodłączną fajką w zębach, outsidera rzucającego wyzwanie naukowemu establishmentowi i człowieka, którego twarz stała się jedną z najbardziej rozpoznawalnych ikon XX wieku.
Ich zdaniem ten wizerunek, choć oparty na rzeczywistych cechach osobowości Einsteina, upraszcza znacznie bardziej złożoną historię. Jego odkrycia były częścią długiego procesu rozwoju wiedzy, zależały od wcześniejszych teorii, środowiska naukowego i pracy wielu innych ludzi.
Hanoch Gutfreund jest emerytowanym profesorem fizyki teoretycznej Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie i dyrektorem naukowym Archiwów Alberta Einsteina. Jürgen Renn jest historykiem nauki związanym z Instytutem Maxa Plancka i jednym z najważniejszych badaczy historii rozwoju nowoczesnej fizyki.
Hanoch Gutfreund, Jürgen Renn, „Rewolucja Einsteina. Historyczne korzenie przełomowych odkryć”, Copernicus Center Press 2026.
