Piątek, 19 listopada 2021
RAPORT NA TEMAT RYNKU WYDAWNICTW NAUKOWYCH W POLSCE W 2021 ROKU
„Białą Księgę. Raport na temat rynku wydawnictw naukowych w Polsce w 2021 roku” opracował zespół Wydawnictwa Uniwersytetu Łódzkiego na zlecenie i przy współpracy Sekcji Wydawców Akademickich i Naukowych Polskiej Izby Książki. © Raport udostępniamy na licencji CC: Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Bez utworów zależnych 3.0 Polska Przedstawione w raporcie dane i wnioski były punktem odniesienia dla wystąpień i debat podczas konferencji „Publikacje naukowe w Polsce – stan spraw i kierunki zmian 2021” zorganizowanej przez Komisję ds. Wydawnictw Naukowych przy Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich. Materiały z konferencji i nagranie z jej obrad: http://www.pik.org.pl/konferencja-publikacje-naukowe/materialy-konferencji.html Mamy nadzieję, że raport na temat rynku wydawnictw naukowych w Polsce skłoni uważnych czytelników do uwag i wniosków, uzupełniających wnioski sformułowane w raporcie, aby przedstawiony w nim obraz sytuacji był pełniejszy. Zachęcamy do lektury oraz nadsyłania uwag i wniosków: biuro@pik.org.pl Sporządzenie i opublikowanie kolejnej edycji raportu jest planowane na następną konferencję przewidywaną na jesień 2022 roku. Poprzedzi je rozesłanie zaktualizowanej ankiety do wydawców. SPIS TREŚCI 1. WPROWADZENIE 1.1. Cele i metoda opracowania raportu 1.2. Ankieta skierowana do wydawców naukowych z listy Ministerstwa Edukacji i Nauki przez Polską Izbę Książki 2. PODSTAWOWE INFORMACJE NA TEMAT POLSKIEGO RYNKU WYDAWNICTW NAUKOWYCH 2.1. Wydawnictwa naukowe w Polsce w 2020 roku. Dane Biblioteki Narodowej 2.2. Wydawnictwa naukowe w Polsce. Lista wydawnictw punktowanych Ministerstwa Edukacji i Nauki na podstawie załącznika do Komunikatu Ministerstwa Edukacji i Nauki z dnia 22 lipca 2021 roku w sprawie wykazu wydawnictw publikujących recenzowane monografie naukowe 2.3. Charakterystyka wydawnictw monografii naukowych na podstawie ankiety Polskiej Izby Książki z 2021 roku 2.4. Wydawcy czasopism naukowych w Polsce 2.4.1. Ujęcie ilościowe. Ranking 2.4.2. Liczba i ogólna charakterystyka podmiotów w poszczególnych kategoriach 2.4.3. Ujęcie jakościowe. Wyniki wydawców w poszczególnych grupach punktowych 2.5. Podsumowanie. Cechy charakterystyczne rynku czasopism naukowych w Polsce 2.6. Biblioteki jako wydawcy publikacji naukowych 3. FINANSOWANIE WYDAWNICTW I WYDAŃ PUBLIKACJI NAUKOWYCH. ANALIZA DANYCH ANKIETOWYCH I PODSUMOWANIE WYPOWIEDZI WYDAWCÓW 3.1. Dane ankietowe na temat udziału poszczególnych źródeł finansowania działalności publikacyjnej 3.1.1. Finansowanie wydań z działalności komercyjnej 3.1.2. Finansowanie wydań ze środków publicznych 3.1.3. Modele otwartego dostępu jako element polityki finansowej wydawców 3.2. Rynek komercyjny wydawnictw naukowych a rynek sektora publicznego 3.3. Opinie wydawców na temat systemu finansowania wydawnictw naukowych w Polsce (na podstawie ankiety przeprowadzonej w sierpniu 2021 roku) 3.4. Podsumowanie. Wnioski i postulaty 4. ROZPOWSZECHNIANIE PUBLIKACJI NAUKOWYCH W POLSCE 4.1. Rynek tradycyjnej dystrybucji i udostępniania książki naukowej w Polsce w 2021 roku 4.1.1. Dystrybucja i sprzedaż książki drukowanej 4.1.2. Księgarnie 4.1.3. Najważniejsze tendencje na rynku książki tradycyjnej w ostatnich latach. Podsumowanie 4.2. Dystrybucja i sprzedaż książki elektronicznej 2 4.3. Rola bibliotek w rozpowszechnianiu literatury naukowej 4.4. Wnioski i postulaty 4.5. Komunikacja naukowa w świecie cyfrowym 4.5.1. Bazy treści naukowych – funkcje i znaczenie w procesie rozpowszechniania treści naukowych 4.5.2. Bazy naukowe najczęściej wykorzystywane przez polskich wydawców 4.5.3. Kolekcje biblioteczne i Wirtualna Biblioteka Nauki 4.6. Modele wdrożenia Open Access w Polsce według danych ankietowych 4.6.1. Wyniki ankiety przeprowadzonej w sierpniu 2021 roku wśród polskich wydawców literatury naukowej 4.6.2. Wnioski 5. WYKAZ WYDAWNICTW I CZASOPISM PUNKTOWANYCH A SYTUACJA WYDAWCÓW PUBLIKACJI NAUKOWYCH W POLSCE 5.1. Wstęp 5.2. Okoliczności wprowadzenia zasady dziedziczenia prestiżu w Polsce 5.2.1. Dyskusja wokół wykazu wydawnictw 5.2.2. Dyskusja wokół wykazu czasopism punktowanych 5.2.3. Podsumowanie 5.2.4. Wnioski i postulaty 5.3. Modele oceny jakości publikacji w innych krajach europejskich 5.3.1. Rodzaje systemów ewaluacji 5.3.2. Etykieta peer-review 5.3.3. Rankingi wydawców w Europie 5.4. Etykiety jakości. Polskie rozwiązanie zaproponowane przez Stowarzyszenie Wydawców Szkół Wyższych 5.5. Wnioski dotyczące etykiety publikacyjnej 6. REORGANIZACJA WYDAWNICTW NAUKOWYCH W POLSCE – POTRZEBY I WYZWANIA 6.1. Wstęp 6.2. Nowe zadania wynikające z reformy szkolnictwa wyższego 6.2.1. Zasady etyki publikacyjnej 6.2.2. Procedura podwójnie ślepych recenzji 6.2.3. Systemy antyplagiatowe 80 6.3. Nowe zadania wynikające z rozwoju technologii cyfrowej i nowych kanałów komunikacji naukowej 6.3.1. Publikowanie wersji elektronicznych utworów naukowych jako priorytet wydawcy naukowego 6.3.2. Platforma monografii 6.3.3. Bazy treści naukowych 6.3.4. Zespół deponowania – publikowanie otwarte 6.4. Wykorzystanie platform publikowania czasopism i platform publikowania monografii. Wyniki ankiety 6.4.1. Platforma czasopism 6.4.2. Platforma monografii i publikacji pokonferencyjnych 6.5. Wnioski i postulaty 7. ORGANIZACJE SAMORZĄDOWE WYDAWCÓW NAUKOWYCH W POLSCE 7.1. Polska Izba Książki (Andrzej Chrzanowski) 7.2. Stowarzyszenie Wydawców Szkół Wyższych (Anna Zielińska-Krybus, Aurelia Grejner) 8. WNIOSKI KOŃCOWE I POSTULATY Raport na temat rynku wydawnictw naukowych w Polsce w 2021 roku 1. WPROWADZENIE 1.1. CELE I METODA OPRACOWANIA RAPORTU Projekt zatytułowany Biała Księga wydawnictw naukowych w Polsce został zainicjowany przez Komisję ds. Wydawnictw Naukowych przy Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich (KRASP) oraz Sekcję Wydawców Akademickich i Naukowych (SWAiN) Polskiej Izby Książki (PIK) w 2021 r. w związku z organizacją konferencji „Publikacje naukowe w Polsce. Stan prawny i kierunki zmian”. Cel tego przedsięwzięcia stanowi zebranie i coroczne aktualizowanie danych, które umożliwi diagnozowanie problemów, formułowanie wniosków i proponowanie rozwiązań dotyczących rynku wydawnictw naukowych w Polsce. Zamiarem zespołu, który opracowuje dokument, jest – oprócz systematycznego gromadzenia danych ogólnych o rynku – syntetyczne podsumowanie zebranych za pomocą formularza ankietowego opinii i uwag środowiska wydawców dotyczących wybranych zagadnień. Zakładamy, że ankieta będzie aktywowana co roku przy okazji kolejnej konferencji, zaś jej wiodący temat będzie w tym samym cyklu – w zależności od bieżących potrzeb – modyfikowany. Raport 2021 przygotowany został przez specjalistów pracujących w branży wydawniczej, którzy wydają publikacje naukowe polskich autorów. Uważamy, że doświadczenie zawodowe wydawców gwarantuje kompetencje niezbędne przy opisywaniu zjawisk, potrzebne do wychwycenia aktualnych trendów, problemów, potrzeb i wyzwań. Dane do raportu będą w sposób ankietowy corocznie zbierane od samych wydawców i uzupełniane dostępnymi publicznie informacjami pochodzącymi z różnych źródeł, przytaczanych w załączonej do niego bibliografii. Główne źródła danych o polskim rynku publikacji naukowych, z których korzystamy w niniejszym opracowaniu, to coroczny raport Biblioteki Narodowej (Ruch wydawniczy w liczbach 2020), dane Głównego Urzędu Statystycznego i ankieta Polskiej Izby Książki. W przypadku treści dotyczących funkcjonowania wydawców czasopism naukowych dane pochodzą z bazy Directory of Open Access Journals (DOAJ). Ramowy plan dokumentu został przyjęty w gronie prezydium SWAiN, natomiast ankietę oraz dane ogólne zebrał i opracował zespół Wydawnictwa UŁ. Sformułowanie wniosków i postulatów na podstawie udostępnionych w ankiecie informacji, a także na bazie dyskusji, które zostaną przeprowadzone podczas konferencji, pozostaje w gestii Komisji ds. Wydawnictw Naukowych przy KRASP oraz izb samorządowych wydawców – zarówno Polskiej Izby Książki, jak i Stowarzyszenia Wydawców Szkół Wyższych. 1.2. ANKIETA SKIEROWANA DO WYDAWCÓW NAUKOWYCH Z LISTY MINISTERSTWA EDUKACJI I NAUKI PRZEZ POLSKĄ IZBĘ KSIĄŻKI Ankieta, z której pochodzą dane i opinie podsumowane w niniejszym dokumencie, została wysłana w sierpniu 2021 r. do 587 polskich wydawnictw z listy wydawnictw naukowych opublikowanej w Komunikacie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie wykazu wydawnictw publikujących recenzowane monografie naukowe. W wykazie wymienia się łącznie 815 wydawców, z których wyżej wymieniona grupa 587 podmiotów to oficyny reprezentujące polski rynek wydawniczy. Liczba wypełnionych ankiet w dniu podsumowania, tj. 30.09.2021 r., wyniosła 138, co stanowi 23,5% wydawnictw objętych ankietą i 17% wszystkich wydawnictw publikacji naukowych wymienionych w wykazie MEiN. Ankieta nie była wysyłana do redakcji punktowanych czasopism naukowych. 2. PODSTAWOWE INFORMACJE NA TEMAT POLSKIEGO RYNKU WYDAWNICTW NAUKOWYCH 2.1. WYDAWNICTWA NAUKOWE W POLSCE W 2020 ROKU. Dane Biblioteki Narodowej Zgodnie z definicjami zaproponowanymi przez Główny Urząd Statystyczny, Bibliotekę Narodową oraz Ministerstwo Edukacji i Nauki wydawnictwo naukowe to: • „wydawnictwo, które za cel ma przedstawienie wyników prac badawczych oraz zaspokojenie potrzeb pracowników nauki i kadr wysoko kwalifikowanych przez umożliwienie im dostępu do wyników badań”1 ; • wydawnictwo, które „publikuje utwory o tematyce naukowej, wyróżniające się posiadaniem aparatu naukowego, rozwiniętych przypisów i bibliografii oraz występowaniem nazwisk recenzentów na stronie redakcyjnej”2 ; • wydawnictwo, które publikuje monografie naukowe i artykuły naukowe. Monografie to „publikacje książkowe przedstawiające określone zagadnienia w sposób oryginalny i twórczy, posiadające aparat naukowy. Monografią jest również recenzowany i opatrzony aparatem naukowym przekład dzieła istotnego dla nauki lub kultury, lub przekład takiego dzieła wydanego w języku polskim na inny język nowożytny”. Artykuły naukowe zaś to „recenzowane artykuły opublikowane w czasopiśmie naukowym lub w recenzowanych materiałach z konferencji międzynarodowej, posiadające aparat naukowy”3 . Najpełniejszy obraz sytuacji na polskim rynku publikacji naukowych znaleźć można w raporcie opracowanym przez Bibliotekę Narodową za rok 2020 z danymi porównawczymi z lat wcześniejszych. Z raportu dowiadujemy się, że w 2020 r. w Polsce opublikowano 8345 publikacji naukowych, co oznacza spadek o 2500 tytułów (czyli 23%) w stosunku do roku 2019. Wśród oficyn o największej aktywności w publikowaniu treści naukowych 47% stanowią wydawnictwa uczelniane i wydawnictwa instytutów naukowych PAN, jednak największą liczbę publikacji rocznie wydają dwie oficyny prywatne, specjalizujące się w tematyce prawniczej, tj. Wolters Kluwer Polska i C.H.Beck. Powyższe zestawienie pokazuje również, że publikowanie podręczników akademickich, nieuwzględnianych w ocenie dorobku naukowego, stało się domeną wydawnictw komercyjnych: Wolters Kluwer Polska, C.H.Beck, WN PWN i wydawnictwa Difin. Jest to ten rodzaj literatury, która z uwagi na wieloletni cykl sprzedażowy może liczyć na zwrot z inwestycji w nabycie praw autorskich, wyposażenie publikacji i jej promocję. Odnotowany w 2020 r. spadek produkcji publikacji naukowych w Polsce jest, według raportu Biblioteki Narodowej, zgodny z ogólnoeuropejskim trendem spowodowanym pandemią. Drugim najczęściej wskazywanym czynnikiem powodującym spadek jest zmiana zasad formalnych wymaganych do uzyskania stopnia doktora habilitowanego w Polsce i nowe zasady ewaluacji jakości osiągnięć naukowych wyrażonych w liczbie publikacji zaliczanych do ocenianych osiągnięć (Ustawa 2.0). Inną przyczyną może być widoczne w ciągu ostatnich lat i spowodowane różnymi czynnikami zmniejszanie się liczby pracowników naukowych i nauczycieli akademickich. W raporcie znajdziemy również informacje o dyscyplinach naukowych, w których publikuje się największą liczbę monografii – od wielu lat niezmiennie są to nauki społeczne: ekonomia, socjologia, politologia, prawo i administracja. Wśród książek naukowych wydanych w 2020 r. ponad połowę (54%) stanowiły książki napisane i opublikowane w języku polskim, 32% – łączące język polski i język obcy, zaś 6% powstało w języku obcym, z tego 76% – w języku angielskim. Niewielka była grupa tłumaczeń z języków obcych (5% wszystkich publikacji naukowych), tłumaczone teksty najczęściej zawierały treści z takich dyscyplin, jak: filozofia i teologia, psychologia, nauki medyczne i antropologia. Książki w językach obcych publikowali głównie matematycy, filologowie i przedstawiciele nauk przyrodniczych. 2.2. WYDAWNICTWA NAUKOWE W POLSCE. Lista wydawnictw punktowanych Ministerstwa Edukacji i Nauki na podstawie załącznika do Komunikatu Ministerstwa Edukacji i Nauki z dnia 22 lipca 2021 roku w sprawie wykazu wydawnictw publikujących recenzowane monografie naukowe Ankieta Polskiej Izby Książki została przeprowadzona wśród polskich wydawców, którzy zostali zakwalifikowani do grupy punktowanych wydawnictw naukowych z poziomu I. Nie była natomiast kierowana do prestiżowych wydawnictw zagranicznych z poziomu II. Warto przypomnieć, że wykaz opracowywany jest przez MEiN we współpracy ze środowiskiem naukowym Strona 12 z 98 Raport na temat rynku wydawnictw naukowych w Polsce w 2021 roku reprezentowanym przez Komisję Ewaluacji Nauki (KEN). Zgodnie z komentarzem MEiN z 2019 r., propozycja wykazu wydawnictw monografii naukowych jest przygotowywana przez zespół doradczy ministra składający się z 15 ekspertów – przedstawicieli świata nauki, biegłych w kwestiach bibliometrii i badań nad światowymi trendami w zakresie kanałów komunikacji naukowej. Zespół doradczy ministra dokonuje oceny eksperckiej, wykorzystując następujące źródła danych: • zestawienie zaakceptowanych przez ewaluatorów Komitetu Ewaluacji Jednostek Naukowych zgłoszeń odnoszących się do wszystkich publikacji książkowych z lat 2013– 2016; • zestawienie publikacji z lat 2013–2016 zaklasyfikowanych przez Bibliotekę Narodową jako książki naukowe; • zestawienia wydawnictw indeksowanych na zagranicznych listach wydawnictw, tj. SPI: Scholarly Publishers Indicators (Hiszpania), Norwegian Register for Scientific Journals, Series and Publishers (Norwegia), Publication Forum (Finlandia); • dwa zestawienia wydawnictw indeksowanych w międzynarodowych bazach bibliograficzno-bibliometrycznych: Book Citation Index (część Web of Science Core Collection) oraz Scopus. Różnice między tą grupą wydawnictw a grupą wydawnictw prestiżowych (grupa II) charakteryzują następujące cechy opisane przez KEN. Wydawnictwa prestiżowe: • publikują recenzowane monografie naukowe wnoszące istotny wkład w rozwój światowej nauki; • prowadzą politykę wydawniczą przyczyniającą się do upowszechniania monografii naukowych w skali światowej; • są uznawane za wiodące przez środowisko naukowe, z uwzględnieniem pozycji zajmowanej w wykazach klasyfikujących wydawnictwa; • stosują jednolite standardy kwalifikowania monografii naukowych do publikacji, nieuzależnione od wniesienia opłaty za publikację monografii i wysokości tej opłaty4 . 2.3. CHARAKTERYSTYKA WYDAWNICTW MONOGRAFII NAUKOWYCH NA PODSTAWIE ANKIETY POLSKIEJ IZBY KSIĄŻKI Z 2021 ROKU Na podstawie wyników ankiety PIK z 2021 r. możemy wyodrębnić pewne charakterystyczne cechy polskiego rynku wydawnictw monografii naukowych: • dominacja wydawców o profilu jednoznacznie naukowym Profil naukowy działalności wydawniczej deklaruje 127 na 138 oficyn, natomiast tylko 11 podaje jako podstawowy profil popularnonaukowy i fachowy. • duże rozproszenie produkcji wydawniczej W polskim krajobrazie wydawniczym mamy do czynienia z dominacją małych oficyn publikujących mniej niż 10 tytułów rocznie (tzw. okazjonalna produkcja publikacji naukowych), „przy okazji” prowadzenia działalności w innych obszarach kompetencyjnych, głównie badań naukowych i aktywności w kulturze. • dominacja wydawców sektora publicznego • uzależnienie od innych niż wpływy ze sprzedaży źródeł finansowania działalności Wszystkie wydawnictwa – zarówno publiczne, jak i komercyjne – wskazują na duży udział pozasprzedażowych źródeł finansowania działalności: subwencji MEiN na działalność podstawową, grantów zewnętrznych (granty NCN, NPRH), programów wspierających rozwój („Wsparcie rozwoju czasopism naukowych”, „Działalność upowszechniająca naukę”), jednorazowych dotacji, koedycji, wreszcie środków własnych autorów. Udział sprzedaży w finansowaniu publikowania wynosi ok. 20% u wydawców sektora publicznego (najwięcej odpowiedzi) i ok. 60% u wydawców komercyjnych (najwięcej odpowiedzi), którzy wzięli udział w ankiecie. • podejmowanie działań na rzecz podnoszenia jakości publikacji przez staranne recenzowanie W grupie 138 wydawców 127 stosuje procedurę recenzowania publikacji, w tym 74 podmioty zlecają dwie recenzje i więcej, a 42 – tzw. recenzję podwójnie ślepą. Wielu wydawców publikuje na swoich stronach informacje na temat zasad kwalifikowania do wydania i etyki publikacyjnej. • podejmowanie działań na rzecz rozpowszechnienia publikacji w Internecie, dbałość o aplikowanie do prestiżowych baz dziedzinowych Zadanie to jest realizowane poprzez aplikowanie i deponowanie treści naukowych w elektronicznych bazach bibliograficznych i dziedzinowych. Wydawcy w większości potwierdzają, że rozszerzają proces przygotowania publikacji o opracowanie specjalistycznych metadanych pozwalających na szybką identyfikację elektroniczną treści, autorów, wydawnictw itp. Strona 15 z 98 Raport na temat rynku wydawnictw naukowych w Polsce w 2021 roku • słaba infrastruktura informatyczna publikowania i rozpowszechniania monografii Zgodnie z licznymi wskazaniami ankietowymi, wydawcy nie dysponują na ogół specjalistycznymi narzędziami informatycznymi wspierającymi proces rozpowszechniania elektronicznego monografii. 2.4. WYDAWCY CZASOPISM NAUKOWYCH W POLSCE W celu odtworzenia obrazu polskiego wydawcy czasopism naukowych i ustalenia, kim są liderzy tej branży, posłużyliśmy się informacjami z bazy Directory of Open Access Journals (DOAJ), indeksującej 16 659 czasopism ze wszystkich dziedzin nauki, pochodzących z 126 krajów. Po uporządkowaniu danych w bazie znaleźliśmy informacje dotyczące 159 polskich wydawców i 584 tytułów (wykaz czasopism punktowanych MEiN obejmuje 31 344 periodyki). 2.4.1. UJĘCIE ILOŚCIOWE. RANKING Wśród 10 podmiotów wydających największą liczbę tytułów znalazło się 7 podmiotów z sektora publicznego (w tym PAN i 6 uniwersytetów) oraz 3 prywatne (w tym DeGruyter/ Sciendo i 2 wydawców o profilu medycznym). Wśród liderów sektora publicznego wymienić należy Wydawnictwo UŁ i Polską Akademię Nauk. Należy zauważyć, że 2 podmioty prywatne (Sciendo i Termedia) są nie tylko wydawcami, lecz także obsługują czasopisma finansowane przez uczelnie (zarówno państwowe, jak i prywatne), udostępniając narzędzia informatyczne – profesjonalne platformy służące do zarządzania procesem wydawniczym od zgłoszenia manuskryptu do publikacji i promocji. Firmy te świadczą również usługi związane z doradztwem strategicznym (umiędzynarodowienie) i upowszechnianiem (aplikowanie do baz). Tytuły publikowane na platformach podmiotów prywatnych stanowią blisko 50% czasopism wydawanych przez podmioty z omawianej grupy, tj. z pierwszej dziesiątki rankingu. Świadczy to, z jednej strony, o poważnym zapotrzebowaniu na tego rodzaju usługi i niemożności zaspokojenia ważnych potrzeb za pomocą zasobów własnych (pracownicy, infrastruktura, know-how), a z drugiej strony o chęci – i możliwości – inwestowania środków publicznych w rozwój czasopism naukowych. Na podstawie doświadczeń Uniwersytetu Łódzkiego (współpraca w latach 2009–2019) można stwierdzić, że platforma DeGruyter/ Sciendo odegrała istotną rolę w upowszechnianiu artykułów z anglojęzycznych czasopism zwłaszcza w okresie, kiedy uczelniane repozytoria dopiero powstawały. O istotnej potrzebie kontynuowania takich usług świadczy np. fakt, że w 2020 r. 30 redakcji UŁ podjęło decyzję o wdrożeniu platformy firmy Elsevier-Digital Commons5 . To samo rozwiązanie w 2021 r. wprowadzono dla czasopisma „Journal of Sustainable Mining” – kwartalnika wydawanego przez Główny Instytut Górnictwa6 . Rozpatrując podmioty, które znalazły się na dalszych pozycjach rankingu, można mówić o dużym rozproszeniu: w grupie podmiotów publikujących 3–9 tytułów znajduje się 26 wydawców, zaś w grupie wydających 1–2 tytuły – aż 123. 2.4.2. LICZBA I OGÓLNA CHARAKTERYSTYKA PODMIOTÓW W POSZCZEGÓLNYCH KATEGORIACH Wydawców czasopism naukowych, których tytuły indeksowane są w DOAJ, ujęto w 8 kategoriach: 1. Dostawcy usług wydawniczych (platformy hostingowo-dystrybucyjne) Do tej grupy zaliczono 2 podmioty, które oferują redakcjom platformy hostingowo-dystrybucyjne: DeGruyter/ Sciendo i Termedia. Grupa liczy łącznie 169 czasopism, w tym: • 1 czasopismo z wynikiem 140 pkt – najwyżej punktowany tytuł w całej badanej grupie; • 6 czasopism – 100 pkt; • 18 czasopism – 70 pkt; • 47 czasopism – 40 pkt; • 54 czasopisma – 20 pkt; • 43 czasopisma spoza wykazu MEiN – 5 pkt. 2. Instytucje publiczne (uczelnie, instytuty PAN i inne, centra badawcze) To najliczniejsza grupa – obejmuje łącznie 58 podmiotów (36% wszystkich badanych) wydających 270 czasopism (46%). Wśród nich najważniejszą rolę odgrywają uniwersytety i jednostki PAN (łącznie 30 podmiotów, 212 czasopism). Podmioty z pozostałych kategorii w grupie instytucji publicznych nie mają istotnego znaczenia ani pod względem liczby wydawanych tytułów, ani uzyskiwanych wyników. Wśród uniwersytetów i jednostek PAN można zauważyć silne rozproszenie: aż 43% podmiotów to wydawcy 1 lub 2 tytułów. Choć trend rozproszenia przeważa, to właśnie w tej grupie znajdują się (ilościowi) liderzy całego rankingu: Uniwersytet Łódzki i Polska Akademia Nauk. Właściciele 10 lub więcej czasopism stanowią 23%. Właśnie ta grupa zajmuje dominującą pozycję, gdy bierzemy pod uwagę kryteria jakościowe – liczbę punktów w ministerialnym wykazie (8 czasopism z wynikiem 100 pkt, 18 – z 70 pkt). Jednak aż 62 periodyki (29%) znalazły się poza wykazem. Przytoczone liczby świadczą o bardzo dużym potencjale omawianych jednostek, a jednocześnie – o niewykorzystaniu wielu ich możliwości. 3. Towarzystwa i stowarzyszenia Do tej grupy zalicza się 37 podmiotów (23%) wydających 44 tytuły (8%). Zdecydowana większość podmiotów (33) publikuje 1 tytuł, a pozostałe (4) – 2–3; 1 tytuł (2%) otrzymał w wykazie ministerialnym 100 pkt, 3 tytuły (7%) – 70 pkt; 13 tytułów (30%) znalazło się poza wykazem. 4. Wydawcy prywatni W tej grupie znajduje się 27 podmiotów (16%) wydających 50 tytułów (8%). Również tutaj obserwujemy duże rozproszenie: 1 podmiot wydaje 15 tytułów (VM Media sp. z o.o. VM Group sp.k. Grupa Via Medica in Poland), również 1 podmiot wydaje 4 tytuły (Medical Communications Sp. z o.o. in Poland), 6 podmiotów wydaje 2 czasopisma, a aż 19 podmiotów to wydawcy 1 tytułu. W tej grupie znajduje się 1 czasopismo z wynikiem 100 pkt w wykazie i 6 (12%), którym przyznano 70 pkt. Jednocześnie 11 tytułów (22%) znalazło się poza wykazem. 5. Uczelnie prywatne Do tej grupy zalicza się 17 podmiotów (11%), które wydają 25 czasopism (4%). Dwa podmioty wydają 4–6 tytułów (Jesuit University Ignatianum in Krakow in Poland – 6, Kozminski University – 4), 16 podmiotów publikuje tylko 1 tytuł. 11 czasopism (44%) znalazło się poza wykazem. 6. Prywatne centra badawcze Do tej grupy zaklasyfikowano 9 podmiotów (6%) publikujących 17 tytułów (3%). Trzy podmioty wydają 3–4 tytuły, 1 podmiot wydaje 2 tytuły, 5 wydawców – 1 tytuł. W wykazie ministerialnym 3 tytuły (18%) uzyskały wynik 70 pkt, 7 czasopism (41%) znalazło się poza wykazem. 7. Fundacje W tej grupie znajduje się 6 podmiotów (4%) publikujących 6 tytułów (1%) – każdy z podmiotów wydaje zatem 1 tytuł. W wykazie ministerialnym 2 czasopisma są w grupie 70 pkt, 1 czasopismo pozostaje poza wykazem. 8. Jednostki administracji państwowej Do tej grupy zaliczają się 3 podmioty (2%) publikujące 3 czasopisma (1%) – każdy z podmiotów wydaje 1 tytuł. W wykazie ministerialnym 1 tytuł znalazł się w grupie 70 pkt, a 1 czasopismo w grupie 20 pkt. 2.4.3. UJĘCIE JAKOŚCIOWE. WYNIKI WYDAWCÓW W POSZCZEGÓLNYCH GRUPACH PUNKTOWYCH 1. Czasopisma poza wykazem MEiN (5 punktów) Najwyższy (44%) odsetek czasopism, które znalazły się poza ministerialnym wykazem, odnotowują uczelnie prywatne. To istotne i niepokojące, zwłaszcza gdy pamiętamy, że zarówno prywatne, jak i państwowe uczelnie podlegają ewaluacji, w odróżnieniu np. od fundacji. Na drugim miejscu znalazły się prywatne centra badawcze (41%). Wskaźnik ten, który wypada nazwać wskaźnikiem porażek, jest wysoki we wszystkich badanych grupach – z wyjątkiem czasopism administracji państwowej (0%). Pomijając tę marginalną grupę, najniższy odnotowano w grupie fundacji (17%). W grupie instytucji publicznych wskaźnik wynosi 29%. Niepokoić może również wynik dostawców usług wydawniczych (25%) – zwłaszcza gdy pamiętamy, że część przypisanych do nich tytułów jest finansowanych z funduszy publicznych. 2. Czasopisma w grupie 20 punktów Odsetek czasopism ocenionych przez MEiN na 20 pkt wynosi w badanych grupach od 12 do 67%. Najwyższy (67%) rezultat przypadł grupie jednostek administracji państwowej, drugi (39%) – wydawcom z grupy towarzystw naukowych. Wysoki jest również w grupach instytucji publicznych (37%) i dostawców usług wydawniczych (32%). Warto zauważyć, że czasopisma z 20 pkt to te, które uznano za rozwijające się i warte inwestowania. Ich wydawcy spełniają szereg wymogów dotyczących m.in. zasad etyki i infrastruktury – to oni byli beneficjentami ministerialnego programu „Wsparcie rozwoju czasopism naukowych” (2019–2021). 3. Czasopisma w grupie 40 punktów Odsetek czasopism ocenionych przez MEiN na 40 pkt wynosi w badanych grupach od 0% (administracja państwowa) do 36% (uczelnie prywatne). 4. Czasopisma w grupie 70 punktów Odsetek czasopism ocenionych przez MEiN na 70 pkt wynosi w badanych grupach od 7% (towarzystwa i stowarzyszenia) do 33% (ex aequo fundacje i administracja państwowa). Wskaźnik jest niski w grupie instytucji publicznych – 7%. 5. Czasopisma w grupie 100 punktów Odsetek czasopism ocenionych przez MEiN na 100 pkt jest bardzo niski we wszystkich grupach: 0–4%. Wynik 140 pkt uzyskało tylko czasopismo „Journal of Artificial Intelligence and Soft Computing Research” (właściciel tytułu: Polish Neural Network Society and the University of Social Sciences in Lodz). Wyniku 200 pkt nie odnotowano. 2.5. PODSUMOWANIE. CECHY CHARAKTERYSTYCZNE RYNKU CZASOPISM NAUKOWYCH W POLSCE Najbardziej charakterystyczne cechy rynku wydawców naukowych w Polsce to: • duże rozdrobnienie 77% badanych podmiotów to wydawcy 1–2 tytułów. Dużych wydawców, tj. tych, którzy są właścicielami powyżej 10 tytułów, obserwujemy jedynie w grupach dostawców usług wydawniczych, instytucji publicznych i – marginalnie – w grupie wydawców prywatnych. Co to oznacza? Wydawcy niewielkiej liczby tytułów z pewnością ponoszą wyższe koszty związane z infrastrukturą i zarządzaniem procesem wydawniczym. Trudność mogą stanowić również ograniczone możliwości wymiany doświadczeń – przepływ informacji dotyczących np. technik wydawniczych, aplikowania do baz etc. z pewnością jest łatwiejszy pomiędzy redakcjami skupionymi wokół jednej instytucji. Paradoksalnie, wydawcy niewielkiej liczby tytułów również odnoszą sukcesy, uzyskując wysokie wyniki (70 i 100 pkt) w ministerialnej ewaluacji. • istotna rola dostawców usług wydawniczych, tj. platform hostingowo-dystrybucyjnych Dwa podmioty zaliczone do tej kategorii, tj. DeGruyter/ Sciendo i Termedia, znalazły się wśród 10 największych wydawców badanej grupy. Dostarczają one czasopismom i ich wydawcom (głównie instytucjom publicznym) nie tylko narzędzia, tj. profesjonalne platformy do zarządzania procesem wydawniczym, lecz także świadczą usługi związane z doradztwem i aplikowaniem do baz. Czy ta inwestycja się zwraca? Patrząc na wyniki czasopism z tej grupy w ministerialnej ewaluacji, można mieć wątpliwości: wskaźnik porażek (5 pkt) i słabych wyników (20 pkt) jest wysoki. • wysoki wskaźnik porażek Wskaźnik porażek (tj. czasopism, które znalazły się poza wykazem MEiN) okazuje się wysoki we wszystkich grupach, z wyjątkiem administracji publicznej (grupa marginalna – 3 tytuły). Tradycja prowadzenia czasopisma naukowego przez środowiska i jednostki naukowe etc. jest silna. Obserwując zmiany, jakie zaszły ostatnio w kryteriach ewaluacji i wymogach stawianym czasopismom i ich wydawcom, można stwierdzić, że poprzeczka zawieszana zostaje coraz wyżej. Periodyki publikujące nieregularnie, pozbawione wsparcia technicznego i administracyjnego – choćby odgrywały ważną rolę w lokalnych społecznościach – nie mają szans na obecność w istotnych międzynarodowych bazach i wysokie noty w ministerialnej ewaluacji. Wydaje się zatem, że konieczne są systemowe zmiany, które pozwolą na bardziej efektywne zarządzanie zasobami redakcji czasopism. To zaś ma doprowadzić do realizacji celu najważniejszego, tj. prezentacji publikowanych treści w międzynarodowym środowisku naukowym. • brak polityki korzyści Przyglądając się podmiotom, które podlegają ministerialnej ewaluacji, tj. uczelniom i instytucjom badawczym, można zadać pytanie: czy brak korzyści dla wydawców, wynikających z efektywnego prowadzenia czasopism naukowych, służy rozwojowi rynku? W obecnej sytuacji beneficjentem sukcesów danego tytułu nie jest jego wydawca, tylko autor artykułu i jednostka, w której jest afiliowany. Trudno uznać taki stan rzeczy za satysfakcjonujący. 2.6. BIBLIOTEKI JAKO WYDAWCY PUBLIKACJI NAUKOWYCH Ustawa z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach mówi, że obok realizacji swoich podstawowych zadań biblioteki mogą prowadzić działalność bibliograficzną, dokumentacyjną, naukowo-badawczą, edukacyjną, popularyzatorską, instrukcyjno-metodyczną oraz wydawniczą (art. 4, ust. 2). Nie są więc zobligowane prawnie do tego typu działalności, czyli prowadzenie jej pozostaje kwestią ich wyboru i, zapewne, możliwości. Biblioteka, która decyduje się na podjęcie działalności wydawniczej, powinna wpisać ją do swojego statutu (art. 11, ust. 3, pkt 1). Biblioteki naukowe służą potrzebom nauki i kształcenia (art. 21, ust. 1, pkt 1) oraz prowadzą działalność naukowo-badawczą w zakresie bibliotekoznawstwa i dziedzin pokrewnych, a także w zakresie obsługiwanych przez nie dziedzin nauki (art. 21, ust. 1, pkt 2). Biblioteki wojewódzkie i powiatowe zaś są zobowiązane do opracowywania i publikowania bibliografii regionalnych, a także innych materiałów informacyjnych o charakterze regionalnym (art. 20, ust. 1, pkt 2; art. 20a, ust. 1). Wydawane przez biblioteki publikacje można podzielić na dwa rodzaje: odnoszące się do działalności biblioteki (sprawozdania, informatory, materiały promocyjne, materiały metodyczne, poradniki, wydawnictwa jubileuszowe, druki okolicznościowe) oraz dotyczące dokumentacji jej zbiorów (katalogi i inwentarze, wydawnictwa informacyjne i bibliograficzne, prace naukowo- -badawcze, tomy pokonferencyjne, serie wydawnicze, czasopisma, faksymile, albumy)7 . Na podstawie ogólnych informacji podawanych przez biblioteki uczelniane możemy stwierdzić, że w ośrodkach wydających mniejszą liczbę publikacji monograficznych i nastawionych na wydawanie czasopism naukowych zarysowuje się tendencja do przenoszenia działalności wydawniczej do bibliotek prowadzących repozytoria uczelniane i platformy publikacji czasopism. W tym sensie biblioteki są częścią systemu publikowania naukowego w Polsce, umożliwiającego polskim autorom udział w międzynarodowej komunikacji naukowej. W niniejszym opracowaniu, z powodu braku danych, nie możemy wskazać skali tego zjawiska. Rola bibliotek w rozpowszechnianiu literatury naukowej została omówiona w rozdziale 4. 3. FINANSOWANIE WYDAWNICTW I WYDAŃ PUBLIKACJI NAUKOWYCH ANALIZA DANYCH ANKIETOWYCH I PODSUMOWANIE WYPOWIEDZI WYDAWCÓW 3.1. DANE ANKIETOWE NA TEMAT UDZIAŁU POSZCZEGÓLNYCH ŹRÓDEŁ FINANSOWANIA DZIAŁALNOŚCI PUBLIKACYJNEJ 3.1.1. FINANSOWANIE WYDAŃ Z DZIAŁALNOŚCI KOMERCYJNEJ Udział finansowania wydań z działalności komercyjnej, tj. ze sprzedaży wersji drukowanych i elektronicznych publikacji oraz ze sprzedaży różnych usług okołowydawniczych, deklaruje 74,5% ankietowanych wydawców sektora publicznego i 100% wydawców komercyjnych, przy czym wkład ten różni się w obu grupach. Grupą dominującą w sektorze publicznym są wydawnictwa, dla których udział przychodów ze sprzedaży w finansowaniu działalności wydawniczej stanowi nie więcej niż 20%, natomiast wśród wydawnictw komercyjnych dominuje grupa deklarująca udział wpływów z tego tytułu na poziomie powyżej 60%. Ze 106 wydawnictw sektora publicznego tylko 42 wydawnictwa prowadzą dystrybucję wersji elektronicznych, natomiast wśród 29 wydawnictw komercyjnych 22 potwierdziły aktywność w pozyskiwaniu środków ze sprzedaży tej formy publikacji. 3.1.2. FINANSOWANIE WYDAŃ ZE ŚRODKÓW PUBLICZNYCH Wydawcy publikacji naukowych w Polsce mogą korzystać z różnych publicznych projektów wspierających dofinansowanie publikacji powstających w wyniku prowadzonych badań naukowych (granty badawcze), z programów dedykowanych konkretnym projektom wydawniczym (jak „Wsparcie rozwoju czasopism naukowych”) czy programów finansowych uwzględniających inwestycje w wybrane obszary związane z publikowaniem i rozpowszechnianiem treści naukowych (jak „Działalność upowszechniająca naukę”, „Doskonałość naukowa kluczem do doskonałości kształcenia”), a także z innych poświęconych specjalistycznym obszarom aktywności naukowej. W ankiecie pytaliśmy zarówno, czy oraz w jakim stopniu wydawnictwa sięgają po wyżej wymienione środki, jak i o to, czy korzystają one ze środków publicznych innych instytucji wydawniczych w formule koedycji. Kolejne pytania dotyczyły dostępu do dofinansowania wydań podręczników akademickich i wpływów ze środków własnych autorów. W obu grupach wydawnictw, tj. w sektorze komercyjnym i sektorze publicznym, dostęp do opisanych projektów oraz wykorzystanie ich w strukturze finansowania są znaczące. Oszacowanie udziału wpływów z danego rodzaju projektu w całości wydatków przeznaczonych na sfinansowanie działalności publikacyjnej, zarówno wśród wydawców komercyjnych, jak itych z sektora publicznego, okazało się zbyt trudne ze względu na brak dostępu do danych analitycznych. 3.1.3. MODELE OTWARTEGO DOSTĘPU JAKO ELEMENT POLITYKI FINANSOWEJ WYDAWCÓW Odpowiedzi ankietowe wydawców wskazują, że coraz więcej publikacji naukowych jest dystrybuowanych również w otwartym dostępie, w którym wybrane typy publikacji przeznaczone są do otwartego dostępu bez okresu embarga. W takim modelu funkcjonuje zdecydowana Strona 27 z 98 Raport na temat rynku wydawnictw naukowych w Polsce w 2021 roku większość czasopism i niektóre publikacje monograficzne – wydawcy wdrażają nieodpłatny system publikacji monografii naukowych finansowanych z funduszy publicznych, zgodnie z rekomendacjami Ministerstwa Edukacji i Nauki, oraz europejskich inicjatyw dotyczących otwartego dostępu. Inne rozwiązanie to model hybrydowy, zakładający „uwolnienie” publikacji po okresie sprzedaży, gwarantującym zwrot części inwestycji niezbędnych do wydania publikacji, np. po 6–12 miesiącach, lub po osiągnięciu zakładanego minimalnego nakładu sprzedaży. 3.2. RYNEK KOMERCYJNY WYDAWNICTW NAUKOWYCH A RYNEK SEKTORA PUBLICZNEGO Dla podmiotów komercyjnych głównym, a czasem jedynym, źródłem finansowania publikacji są wpływy ze sprzedaży uzyskane dzięki wprowadzeniu do dystrybucji zarówno wersji papierowych, jak i formatów elektronicznych – przy czym pokrycie kosztów wydania wymaga osiągnięcia odpowiednio wysokiej liczby sprzedanych jednostek danej publikacji, co w znaczącym stopniu ogranicza typy utworów, którymi może być zainteresowany komercyjny wydawca naukowy. Zwrot zainwestowanych środków będzie możliwy np. w przypadku wysokonakładowych popularnych podręczników akademickich, literatury fachowej skierowanej do praktyków czy wybitnych dzieł autorów uznanych za autorytety w swojej dziedzinie. Na wysokie nakłady nie mogą natomiast liczyć utwory ściśle naukowe, specjalistyczne, reprezentujące hermetyczne dziedziny nauki czy też publikacje badań o charakterze eksperymentalnym, skierowane do nielicznego grona znawców danej dyscypliny. Tego typu publikacje na pewno korzystnie jest wydawać w systemie print-on-demand, który pozwala na znaczącą optymalizację kosztów druku i magazynowania oraz lepsze gospodarowanie środkami, jednak nie zmienia to faktu, że sprzedany nakład musi być odpowiednio duży. W przypadku treści, których wydawca komercyjny nie jest w stanie sfinansować wpływami ze sprzedaży, niezbędne staje się bezpośrednie wsparcie ze środków publicznych lub wydanie utworu we współpracy, zwanej czasami koedycją, w ramach której dwie instytucje – komercyjna i korzystająca ze środków publicznych – łączą siły, by zrealizować przedsięwzięcie naukowe i sfinalizować je publikacją. Innym rozwiązaniem jest takie modelowanie wysokości niezbędnej subwencji finansowej, by uwolnić publikacje bezpośrednio do otwartego dostępu. Do bezpośrednich form wsparcia działalności komercyjnych wydawnictw naukowych zainteresowanych publikowaniem treści o charakterze specjalistycznym zaliczają się programy i granty obejmujące zarówno wydania opracowań monograficznych, jak i te dedykowane rozwojowi wybranych redakcji czasopism naukowych. Działalność wydawnictw finansowanych ze środków publicznych w Polsce – mimo że służy temu samemu celowi, czyli wydawaniu literatury naukowej – podlega licznym regulacjom finansowym i organizacyjnym, wynikającym pośrednio i bezpośrednio zarówno z ogólnokrajowych aktów prawnych – takich jak Ustawa z dnia 11 września 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, Ustawa z dnia 11 września 2019 r. Prawo zamówień publicznych (weszła w życie w dniu 1 stycznia 2021 r.), Rozporządzenie MNiSW z dnia 22 lutego 2019 r. w sprawie ewaluacji jakości działalności naukowej, Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych – jak i z licznych aktów wewnętrznych uczelni: Regulaminu uczelni, Regulaminu działalności wydawnictwa, Regulaminu zasad prowadzenia gospodarki finansowej, Regulaminu zarządzania prawami autorskimi i komercjalizacji osiągnięć, które narzucają specyficzne rozwiązania w sferze organizacji procesu wydawniczego, a także finansowania wydań publikacji. Różnice pomiędzy wyżej wymienionymi podmiotami komercyjnymi a niekomercyjnym charakterem wydawnictw należących do instytucji publicznych, w tym wydawnictw uczelnianych, są bardzo duże i w znaczący sposób wpływają na dobór tytułów do planu wydawniczego, a w konsekwencji na rolę odgrywaną w rozpowszechnianiu badań naukowych. Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych mówi o specyficznym rodzaju utworu, jakim jest utwór pracowniczy, który powstał w wyniku wykonywania stosunku pracy i w odniesieniu do którego pracodawca (np. uczelnia) może skorzystać z tzw. prawa pierwszeństwa publikacji. Uczelnia może to zrobić zarówno w przypadku wszystkich, jak i wskazanych typów utworów, informując jednocześnie pracowników naukowych – o ile zgłaszają oni chęć upublicznienia wyników badań – że ich dzieło, po spełnieniu określonych kryteriów, zostanie w umówionym czasie opracowane i upowszechnione ze środków zagwarantowanych przez wskazaną jednostkę uczelni. W tym przypadku wydanie publikacji jest więc czynnością, która powinna zostać zagwarantowana statutowo, zaś środki na realizację projektu powinny być wliczone w ogół kosztów przeznaczonych na finansowanie badań naukowych w danej jednostce. Drugim źródłem finansowania publikacji wyników badań są – podobnie jak w przypadku wydawców komercyjnych – wpływy ze sprzedaży wersji papierowych i elektronicznych, z prenumerat czy ze sprzedaży treści w kolekcjach treści naukowych. Wysokość przychodów może być bardzo różna w zależności od tematyki i wielkości grupy odbiorców danego tytułu. Ważnym czynnikiem sprzyjającym jest też sprawność systemów dystrybucji publikacji papierowych i metody marketingowe, jakimi posługują się wydawcy, by dotrzeć z informacją do odpowiednich instytucji (bibliotek naukowych), sieci księgarskich i klientów indywidualnych. Dystrybucja wersji papierowych na rynki międzynarodowe stanowi zjawisko marginalne i dotyczy tylko wybranych publikacji obcojęzycznych. Upowszechnianie wersji elektronicznych jest pod tym względem czynnością prostszą i będzie coraz szerzej wykorzystywane dzięki zachętom ze strony niektórych pomysłodawców i inwestorów baz treści naukowych. Z badania ankietowanego prowadzonego w wydawnictwach uczelnianych wynika, że bardzo różny bywa sposób formułowania przez władze uczelni wymagań związanych z poziomem finansowania własnej działalności z wpływów ze sprzedaży. Wahania są duże – od oczekiwań częściowego sfinansowania budżetu kosztowego działalności po całkowite ustanowienie jednostki wydawniczej centrum kosztowym realizującym istotne cele związane z otwieraniem dostępu do badań naukowych i ich szerokim upowszechnianiem. W konsekwencji różnice te znajdziemy w indywidualnych kalkulacjach kosztów dofinansowania, niezbędnych do wydania publikacji i związanych z tym obciążeniach nakładanych na jednostki finansujące dany projekt. Czasami w środowisku naukowym zwykło się mówić, że autor musi „przynieść pieniądze”, bo inaczej publikacja nie zostanie wydana. W przypadku szkół wyższych jest to na ogół jedynie pewien skrót myślowy, w istocie bowiem źródłem finansowania są odpowiednie środki publiczne, a nie prywatne. Nieliczne przypadki samofinansowania mają związek raczej z indywidualnym charakterem utworu lub specyficznym kontekstem jego powstania. Opisany wyżej mechanizm gwarantowania na poziomie budżetowym środków na działalność publikacyjną nie daje jednak odpowiedzi na pytanie, czy środki te są wystarczające dla danej instytucji i czy osiągana dzięki nim skala efektywności jest wystarczająca, a co za tym idzie, czy wszystkie potrzeby publikacyjne mogą zostać szybko i skutecznie zaspokojone. A jeżeli nie, to skąd i jak te środki pozyskiwać? Odpowiedź – podobnie jak w przypadku wydawców komercyjnych – przynosi lista programów unijnych, projektów ministerialnych, grantów naukowych krajowych i międzynarodowych. Obserwujemy bardzo dużą aktywność uczelni i jednostek badawczych w zakresie tzw. pozyskiwania grantów i programów wsparcia, ten obszar działania staje się siłą rzeczy niezbędnym warunkiem osiągnięcia skuteczności publikacyjnej. Pojawia się pytanie – czy warto, by jednostki naukowo-badawcze inwestowały swoje zasoby w działalność związaną z pozyskiwaniem środków, czy nie powinny skupiać się raczej na podstawowych zadaniach badawczych? Wbrew licznym obiegowym opiniom, dostępność środków niezbędnych do opublikowania utworów pracowników naukowych uczelni nie jest jedynym warunkiem zakwalifikowania utworu do wydania. Na straży jakości i dojrzałości publikacyjnej stoją rozbudowane systemy recenzowania publikacji, weryfikacji antyplagiatowej, badania wewnętrznej spójności przez pracowników wydawnictwa czy też weryfikacji przez członków rad naukowych albo rad serii, które skupiają naukowców-specjalistów z danej dziedziny. Ten obszar działań podejmowanych przez wydawców uczelnianych jest bardzo ważnym i rozbudowanym elementem ich działalności projakościowej, który, jak się wydaje, nie jest wystarczająco uwzględniany w kryteriach oceny służących wyłonieniu grupy wydawnictw punktowanych w Polsce. Finansowanie wydania publikacji ze środków publicznych w uczelniach wiąże się z koniecznością dostosowania organizacji cyklu produkcji do prawa zamówień publicznych. Zgodnie z przyjętymi zasadami, sfinansowanie wydania publikacji w podmiotach zewnętrznych (u innego wydawcy, np. wskazanego przez autora wydawcy komercyjnego), nie jest możliwe, o ile podmiot ten nie został wybrany w drodze postępowania przetargowego. Tu uczelnie natrafiają na nierozwiązywalne problemy związane z finansowaniem wydań poza uczelnią czy macierzystym wydawnictwem, w szczególności gdy dotyczy to komercyjnych wydawnictw naukowych. 3.3. OPINIE WYDAWCÓW NA TEMAT SYSTEMU FINANSOWANIA WYDAWNICTW NAUKOWYCH W POLSCE (NA PODSTAWIE ANKIETY PRZEPROWADZONEJ W SIERPNIU 2021 ROKU) Najczęściej formułowane przez wydawców opinie dotyczą braku przejrzystego i przewidywalnego w dłuższym okresie systemu finansowania publikacji naukowych w Polsce, który stałby się podstawą strategicznego planowania i budżetowania środków na publikację wiedzy naukowej. Padają stwierdzenia, że taka niestabilna sytuacja utrzymuje się od 2015 r. Podejmowane przez MEiN działania mają charakter doraźny i wybiórczy, zaś kryteria przyznawania środków grantowych pozostają niejasne. Okoliczności te są rażące w kontekście specyfiki polskiego rynku publikacji naukowych, który niemal w całości (z nielicznymi wyjątkami) uzależniony jest od napływu środków publicznych, tym samym więc zarządzanie rynkiem wydawnictw naukowych w dłuższej perspektywie należy de facto do ministra ds. edukacji i nauki. Wydawcy zwracają uwagę na to, że wspierane są tylko pewne formy aktywności wydawniczej, co nie zawsze wydaje się uzasadnione i zrozumiałe, np.: • wybrane podmioty – wydawcy (redakcje) czasopism dysponują programami dofinansowania działalności, natomiast wydawnictwa koncentrujące się na opracowywaniu monografii i innych publikacji zwartych na takie programy nie mogą liczyć; • wybrane dziedziny – nauki przyrodnicze są wspierane w większym stopniu niż humanistyczne; • wybrane typy publikacji – brak od wielu lat programów wspierających wydawanie podręczników akademickich, przekładów literatury naukowej, opracowań krytycznych źródeł, literatury popularyzującej naukę. Ogólny niedobór środków niezbędnych do publikowania badań i niejasne zasady ich przyznawania powodują chaos, dezorientację i nadmierne koncentrowanie zasobów ludzkich wydawnictw na bieżącym ich pozyskiwaniu. Jednostki, których cele statutowe nie zamykają się w obszarze działań wydawniczych, np. instytuty badawcze, towarzystwa naukowe czy muzea, są tego typu zadaniami nadmiernie obciążone. W ankiecie poruszono ważny temat odpowiedzialności państwa za rozproszony i niestabilny rynek wydawnictw naukowych w kontekście prezentowania i rozpowszechniania wyników badań naukowych prowadzonych w Polsce oraz dbałości o ich jakość informatyczną, przez co rozumiemy kompatybilność z systemami baz danych i treści naukowych oraz udostępnienie ich do wyszukiwania i indeksacji. Skala problemu i wyzwania z tym związane przekraczają możliwości małych wydawnictw, które z oczywistych względów nie mogą podjąć działań niezbędnych do unowocześniania infrastruktury informatycznej służącej komunikacji naukowej. W związku z tym mamy do czynienia z wielością kanałów informacyjnych, jak piszą wydawcy: • zachęcanie wydawców, żeby każdy tworzył własny portal, powoduje, że publikacje są rozproszone w różnych systemach informatycznych. Dla mniejszych wydawców jest to nieopłacalne i często niemożliwe do zrealizowania. Lepszą formą wsparcia byłoby umożliwienie chętnym wydawcom skorzystania ze wsparcia technicznego i merytorycznego; • utrzymanie publikacji w otwartym dostępie generuje koszty obsługi platform i repozytoriów; niezbędny byłby wieloletni program wspierający instytucje naukowe/wydawców w utrzymaniu platform i repozytoriów, niezależny od programów wydawniczych; • MEiN powinno – na wzór programów wspierania wydawców czasopism naukowych – opracować programy wsparcia wydawców monografii naukowych, aby ułatwić transformację organizacji pracy wydawnictwa związaną z upowszechnianiem publikacji na e-platformach; • nadmierne jest ukierunkowanie przez ewaluację publikowania za granicą kosztem wydawnictw krajowych. Stworzenie ogólnopolskiego programu dofinansowania polskich wydawnictw w zakresie sprzętowym/materiałowym. Planowanie budżetów wydawniczych w sektorze finansowania publicznego, szczególnie w wydawnictwach uczelnianych, pozostaje często poza kompetencją samego wydawcy, który funkcjonuje w modelu rozszerzonej redakcji, niemającej wpływu na swoje własne finanse, tzn. zarówno nieposiadającej dostępu do środków pozyskanych w wyniku prowadzonej dystrybucji, jak i niebiorącej udziału w planowaniu środków grantowych przez macierzystą instytucję. Dominującą formą działania jest krótkookresowe czy wręcz okazjonalne planowanie działań dostosowanych do jednostkowych projektów wydawniczych i bazowanie na zewnętrznych decyzjach o przyznaniu lub nieprzyznaniu środków na dany projekt. W przypadku wydawców komercyjnych wiele uwag dotyczy niejasnego obszaru regulacji odnoszących się do możliwości dofinansowania publikacji autorów zatrudnionych w państwowych uczelniach wyższych. Środki przeznaczone na wydanie mogą być wykorzystane tylko w wydawnictwie uczelnianym, jak intepretują to niektóre szkoły wyższe, ale nie zawsze. Wydawcy komercyjni pytają o zasadę i domagają się przejrzystości, interesuje ich również zasadność likwidacji programów dofinansowujących wydania podręczników akademickich. 3.4. PODSUMOWANIE. WNIOSKI I POSTULATY • Niezbędne jest stworzenie przejrzystego wieloletniego planu finansowania wszystkich typów publikacji naukowych ze środków publicznych – zarówno w odniesieniu do wydawnictw sektora publicznego, jak i do wydawnictw komercyjnych. • Potrzebne są uregulowania prawne dotyczące przepływu środków publicznych do wydawnictw komercyjnych na pokrycie kosztów wydania publikacji w przypadku, gdy takie wydanie jest z różnych względów uzasadnione. Autorzy i wydawcy powinni dysponować jasną interpretacją dotyczącą korzystania z pierwszeństwa wydania utworów pracowniczych przez instytucje zatrudniające autorów publikacji, zaś uczelnie – korzystać z prostszych niż przetargi ścieżek realizacji projektów w porozumieniu z wydawcami komercyjnymi. • Postulowane jest rozwiązanie formalnoprawne, polegające na tworzeniu konsorcjów publiczno-prywatnych do obsługi programów naukowych w zakresie publikowania prac. • MEiN powinno podjąć stosowne działania dotyczące analizy potrzeb wydawnictw polskiego sektora publicznego w zakresie informatyzacji procesu wydawniczego i procesu rozpowszechniania treści oraz zaproponować długofalowy, strategiczny program wdrożeniowy, bez którego nie można mówić o skutecznym popularyzowaniu polskiej nauki. • Należy stworzyć strategię wsparcia małych, niszowych, rozproszonych wydawnictw działających np. przy instytutach badawczych i strategię ich efektywnego uczestnictwa w wydawaniu wysokiej jakości publikacji naukowych. • Potrzebny jest wieloletni program grantów skierowanych bezpośrednio do wydawców nie tylko czasopism naukowych, lecz także monografii, podręczników akademickich, przekładów i opracowań krytycznych. 4. ROZPOWSZECHNIANIE PUBLIKACJI NAUKOWYCH W POLSCE 4.1. RYNEK TRADYCYJNEJ DYSTRYBUCJI I UDOSTĘPNIANIA KSIĄŻKI NAUKOWEJ W POLSCE W 2021 ROKU 4.1.1. DYSTRYBUCJA I SPRZEDAŻ KSIĄŻKI DRUKOWANEJ Dystrybucja książki naukowej w Polsce odbywa się za pośrednictwem kilku najważniejszych podmiotów hurtowych, dzięki …
Wyświetlono 25% materiału - 6586 słów. Całość materiału zawiera 26345 słów
Pełny materiał objęty płatnym dostępem
Wybierz odpowiadającą Tobie formę dostępu:
1A. Dostęp czasowy 15 minut
Szybkie płatności przez internet
Aby otrzymać dostęp kliknij w przycisk poniżej i wykup produkt dostępu czasowego dla Twojego konta (możesz się zalogować lub zarejestrować).
Koszt 9 zł netto. Dostęp czasowy zostanie przyznany z chwilą zaksięgowania wpłaty - w tym momencie zostanie wysłana odpowiednia wiadomość e-mail na wskazany przy zakupie adres e-mail. Czas dostępu będzie odliczany od momentu wejścia na stronę płatnego artykułu. Dostęp czasowy wymaga konta w serwisie i logowania.
1B. Dostęp czasowy 15 minut
Płatność za pośrednictwem usługi SMS
Aby otrzymać kod dostępu, należy wysłać SMS o treści koddm1 pod numer: 79880. Otrzymany kod zwotny wpisz w pole poniżej.
Opłata za SMS wynosi 9.00 zł netto (10.98 PLN brutto) i pozwala na dostęp przez 15 minut (bądź do czasu zamknięcia okna przeglądarki). Przeglądarka musi mieć włączoną obsługę plików "Cookie".
2. Dostęp terminowy
Szybkie płatności przez internet
Dostęp terminowy zostanie przyznany z chwilą zaksięgowania wpłaty - w tym momencie zostanie wysłana odpowiednia wiadomość e-mail na wskazany przy zakupie adres e-mail. Dostęp terminowy wymaga konta w serwisie i logowania.
3. Abonenci Biblioteki analiz Sp. z o.o.
Jeśli jesteś już prenumeratorem dwutygodnika Biblioteka Analiz lub masz wykupiony dostęp terminowy.
Zaloguj się
escort bayan trabzon escort bayan yalova escort bayan edirne escort bayan manisa bursa görükle escort