Opisany w poprzednim numerze „Biblioteki Analiz” dynamiczny rozwój rynku książek używanych we Francji, którego udział w 2023 roku był na poziomie 20 proc. wszystkich sprzedawanych w tym kraju książek, a w perspektywie najbliższych pięciu lat może osiągnąć poziom 40 proc., budzi coraz większy niepokój o jego dalsze harmonijne współistnienie z przeżywającym względną stagnację rynkiem książek nowych, zapewniającym autorom i wydawcom wynagrodzenie za ich twórczość i kreatywność. Szczegółowe badania rynku książek używanych, przeprowadzone w latach 2022 i 2023 przez francuskie Ministerstwo Kultury wspólnie z francuską organizacją zbiorowego zarządzania prawami autorskimi SOFIA (Société française des intérêts des auteurs de l’écrit) w celu jego zmierzenia i lepszego zrozumienia w szerszym kontekście ekonomicznym1, skłoniły francuskie organizacje i stowarzyszenia do podjęcia działań mających na celu wprowadzenie odpowiednich rozwiązań umożliwiających rekompensowanie autorów i wydawców w związku ze sprzedażą książek używanych. Jeszcze w 2023 roku, pod wpływem inicjatywy Francuskiego Stowarzyszenia Wydawców (Syndicat national de l’édition, SNE), branża wydawnicza powołała zespół zadaniowy w celu opracowania opartej na dogłębnej analizie prawnej oraz wynikach badań ekonomiczno-społecznych przeprowadzonych przez Ministerstwo Kultury i SOFIA propozycji scenariusza wynagrodzenia z tytułu praw autorskich, ściśle angażując organizacje reprezentujące autorów2. Skłoniło to francuską Radę Ministrów do rozważenia wprowadzenia dekretu ustanawiającego mechanizm umożliwiający autorom i wydawcom partycypację w rozwoju rynku książek używanych, aby obserwowane zmiany w konsumpcji pozostały zgodne z celami wspierania twórczości artystycznej, odzwierciedlonymi w prawie własności intelektualnej oraz ochronie książki jako dobra kultury, realizowanymi przez system stałych cen. Rozważany mechanizm opierałby się na corocznym obowiązku publikowania listy sprzedanych książek używanych oraz zadeklarowania i uiszczania od nich opłaty z tytułu praw autorskich, obliczanej na podstawie przychodów uzyskanych ze sprzedaży książek używanych konsumentom. Pobrane przez organizacje zbiorowego zarządzania opłaty byłyby dzielone po równo między autorów i wydawców książek, a część pobranych środków mogłaby być przeznaczana na inicjatywy o charakterze ogólnym, przynoszące korzyści branży wydawniczej. Dodatkowo przewidziane zostały sankcje karne za brak zapłaty należnych organizacji zbiorowego zarządzania opłat, oparte na modelu określonym w ust. 3 artykułu L. 335-4 francuskiego Kodeksu własności intelektualnej (tj. karze trzech lat pozbawienia wolności i grzywnie w wysokości 300 tys. euro). Obowiązkowi temu podlegałyby platformy internetowe, które łączą sprzedawców z klientami i umożliwiają sprzedaż używanych książek (w modelu B2C), których całkowity roczny obrót przekraczałby próg ustalony w dekrecie. Z kolei z obowiązku publikowania listy sprzedawanych używanych książek i uiszczania od nich opłat zwolnione byłyby podmioty działające w ramach gospodarki społecznej i solidarnościowej, dla których handel książkami używanymi stanowi jedynie ułamek ich działalności, jak również przedsiębiorcy nieprzekraczający rocznego progu obrotów określonego w dekrecie. Jednocześnie istniała obawa o unijne regulacje dotyczące tzw. wyczerpania prawa zawarte w art. 4 ust. 2 dyrektywy 2001/29/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 22 maja 2001 roku w sprawie harmonizacji niektórych aspektów praw autorskich i pokrewnych w społeczeństwie informacyjnym3. Ograniczają one ochronę prawa autorskiego wyłącznie do kontrolowania dystrybucji utworu w postaci materialnego nośnika, przy czym pierwsza sprzedaż na obszarze Unii Europejskiej oryginału utworu lub jego kopii przez podmiot praw autorskich lub za jego zezwoleniem wyczerpuje całkowicie prawo do kontrolowania odprzedaży tego przedmiotu na obszarze UE. Nie dotyczy to jednak odsprzedaży poza obszarem UE, jak również praw autora w zakresie najmu i użyczenia określonych w dyrektywie 2006/115/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 roku w sprawie prawa najmu i użyczenia oraz niektórych praw pokrewnych prawu autorskiemu w zakresie własności intelektualnej4. Regulacja ta została zaimplementowana w artykule L122-3-1 francuskiego Kodeksu własności intelektualnej5 (tak samo jak w prawie polskim w art. 51 ust. 3 ustawy z 4 lutego 1994 roku o prawie autorskim i prawach pokrewnych6). Wątpliwości dotyczące możliwości uznania w świetle przepisów i orzecznictwa unijnego rozważanego przez francuską Radę Ministrów mechanizmu wynagradzania z tytułu praw autorskich przy sprzedaży książek używanych za formę kontroli odsprzedaży takiego utworu lub naruszającego unijną zasadę swobodnego przepływu towarów, skłoniły francuski rząd do zwrócenia się 2 maja 2025 roku do Rady Stanu (Conseil d’État) o wydanie opinii o zgodności planowanych regulacji z prawem unijnym oraz przepisami i zasadami francuskiego prawa konstytucyjnego. Francuska Rada Stanu 17 czerwca 2025 roku wydała opinię, mając na względzie Konstytucję Republiki Francuskiej (w szczególności jej Preambułę potwierdzającą Deklaracja praw człowieka i obywatela, uchwaloną 26 sierpnia 1789 przez Konstytuantę), unijną dyrektywę 2001/29/ WE i francuski Kodeks własności intelektualnej7. W zakresie praw konstytucyjnych Rada Stanu uznała, że ani prawa własności nabywcy używanej książki (artykuły 2 i 17 Deklaracji z 1789 roku), ani swoboda umów (artykuł 4 Deklaracji z 1789 roku) chroniona …