Polska literatura w Ukrainie jest obecna od dawna, dobrze znana i szeroko reprezentowana: od fantastyki i kryminałów, przez klasykę i reportaż, aż po poezję oraz literaturę dla dzieci i młodzieży. Od 1991 roku, czyli w okresie po odzyskaniu niepodległości przez Ukrainę, wydano tam ponad półtora tysiąca polskich książek w przekładzie na język ukraiński. Publikują je zarówno niszowe oficyny, jak i najwięksi gracze rynkowi – ze wsparciem programów dotacyjnych oraz bez nich. Choć rynek literatury przekładowej nadal pozostaje zdominowany przez autorów anglojęzycznych, w ostatnich latach zainteresowanie twórczością krajów sąsiednich w Ukrainie znacząco wzrosło. Stało się to wyraźnym trendem kulturowym, napędzanym przez zmiany geopolityczne, procesy integracji europejskiej oraz poszukiwanie wspólnej pamięci historycznej. Jest to proces obustronny: ukraińscy czytelnicy aktywnie odkrywają autorów z Polski, Litwy, Łotwy, Słowacji czy Czech, podczas gdy twórczość ukraińskich pisarzy znajduje coraz większy odzew za granicą. Literatura polska w Ukrainie szczególnie zyskuje obecnie na znaczeniu – coraz więcej tytułów trafia do kanonu lektur szkolnych, zdobywa branżowe nagrody i wyróżnienia. Czytelnicy najchętniej sięgają po polski reportaż, ale też po fantastykę, literaturę piękną oraz książki dla dzieci i młodzieży. Zmiana paradygmatu Wojna fundamentalnie zmieniła postrzeganie literatury ukraińskiej, generując bezprecedensowy wzrost popytu zarówno na rynku wewnętrznym, jak i międzynarodowym, przełamując jednocześnie stereotyp regionalnej egzotyki. Zagraniczni wydawcy największe zainteresowanie wykazują literaturą dziecięcą, reportażami o tematyce wojennej, powieściami osadzonymi w kontekście historycznym oraz dziełami uznanych autorów. Jednym z niezmiennych liderów na ukraińskim rynku w zakresie sprzedaży praw do przekładu jest Wydawnictwo Starego Lwa ze Lwowa. Według danych tej oficyny, w 2025 roku sfinalizowała ona 101 nowych kontraktów w 35 krajach na sprzedaż praw do książek ukraińskich autorów i ilustratorów. Jak wskazuje w jednym z wywiadów Olga Besarab, menedżerka projektów grantowych wydawnictwa, choć spore zainteresowanie płynie również spoza Europy, to największą aktywność zakupową wykazują wydawcy z Europy Środkowo-Wschodniej, a kluczowymi partnerami pozostają obecnie Polska, Łotwa, Słowacja oraz Czechy. Działa to również w drugą stronę – w Ukrainie także rozszerza się geografia przekładów, a na rynku pojawia się coraz więcej literatury krajów sąsiednich. Pragnąc lepiej zrozumieć przeszłość, która ukształtowała teraźniejszość, Ukraińcy na nowo odkrywają literaturę własną – zarówno tę współczesną, jak i klasyczną, coraz częściej sięgają po książki historyczne oraz treści rezonujące z ich osobistym doświadczeniem i bieżącymi potrzebami. Choć literatura eskapistyczna pozostaje niezmiennie obecna, wyraźne jest zainteresowanie wartościową lekturą, skłaniającą do przemyśleń i oferującą coś więcej niż tylko rozrywkę – również wśród młodzieży. Dość pokazowe jest zestawienie zakupów dokonanych 10 przez osiemnastoletnich Ukraińców w 2025 roku w ramach programu „eBook” (ukr. „єКнига”) – państwowej inicjatywy, promującej czytelnictwo i uruchomionej w grudniu 2024 roku. Program zapewnia obywatelom Ukrainy w wieku 18 lat, mieszkającym w kraju oraz za granicą, fundusze na zakup książek. Osoby te mogą w ciągu roku otrzymać wsparcie, które można wykorzystać wyłącznie na zakup wydań papierowych, e-booków oraz audiobooków w języku ukraińskim w księgarniach i wydawnictwach uczestniczących w programie. W 2025 roku do inicjatywy dołączyło 300 księgarni stacjonarnych oraz 35 sklepów internetowych, a uczestnicy programu zakupili 434 808 książek i wydali łącznie prawie 140 mln hrywien (12,6 mln zł) z państwowego programu. Od 1 stycznia 2026 roku kwota dofinansowania wynosi 998,4 hrywien na osobę (90 zł), a w 2025 roku było to 908,4 hrywien na osobę (82 zł). W strukturze sprzedaży w 2025 roku dominują wydania papierowe: zakupiono jedynie 5 872 e-booki (1,35 proc.) oraz zaledwie 41 audiobooków (0,01 proc.). Z funduszy skorzystało ponad 150 tys. osób. Średnio każdy uczestnik programu kupił prawie trzy książki (precyzyjnie mówiąc – 2,89 egzemplarza). W rankingu dziesięciu najchętniej kupowanych książek 2025 roku przez ukraińskich osiemnastolatków w ramach tej inicjatywy połowę zestawienia stanowią pozycje skoncentrowane na zdrowiu psychicznym i samorozwoju, natomiast pozostałą część wypełniają emocjonalne mroczne romanse oraz thrillery, wpisujące się w globalne trendy znane z BookToka: 1. „It Ends with Us”, Colleen Hoover (romans, USA) – 5220 egz. 2. „Haunting Adeline” (tom 1. w serii „Cat and Mouse Duet”), H.D. Carlton (romans, USA) – 4925 egz. 3. „Jak myśleć o sobie lepiej”, Brianna Wiest (poradnik, USA) – 3843 egz. 4. „Hunting Adeline” (tom 2. w serii „Cat and Mouse Duet”), H.D. Carlton (romans, USA) – 3034 egz. 5. „Taming Tigers: Do things you never thought you could”, Jim Lawless (poradnik, Wielka Brytania) – 3028 egz. 6. „Ściany w mojej głowie. Życie z lękiem i depresją”, Wołodymyr Stanczyszyn, (poradnik, Ukraina) – 2884 egz. 7. „Chirurg” (tom 1. cyklu „Rizzoli / Isles”), Tess Gerritsen (thriller, USA) – 2864 egz. 8. „Gdyby był ze mną” (tom 1. cyklu „The Instant”), Laura Nowlin (romans, USA) – 2787 egz. 9. „Siedmiu mężów Evelyn Hugo”, Taylor Jenkins Reid (romans, USA) – 2761 egz. 10. „Człowiek w poszukiwaniu sensu”, Viktor E. Frankl (biografia, Austria) – 2756 egz. Podobnie jak ich starsi koledzy, także młodsi nastolatkowie szukają w książkach nie tylko rozrywki. Odzwierciedla to w szczególności badanie zainteresowań lekturowych, przeprowadzone wiosną 2025 roku przez NGO Forum Wydawców ze Lwowa wśród ósmoklasistów ukraińskich szkół (czyli 13- i 14-latków) w ramach konkursu „Czytanie 2.0. Nastolatki”. Najchętniej wybierane i wskazane przez nich utwory to połączenie aktualnej ukraińskiej prozy, światowej klasyki oraz współczesnych młodzieżowych bestsellerów. Wśród wymienionych ukraińskich lektur znalazły się dzieła skłaniające do refleksji nad trudnymi tematami („Felix Austria” Sofiji Andruchowycz, „Internat” Serhija Żadana), jak i literatura gatunkowa, reprezentowana przez prozę przygodową i detektywistyczną („Tajemnica smoczej głowy” Andrija Kokotiuchy, „Duchy Czarnej Dąbrowy” Andrija Baczyńskiego). Wyraźnie młodych czytelników interesuje również światowa klasyka literatury – najczęściej wskazywano antyutopię George’a Orwella „Rok 1984”, klasyczny kryminał Agathy Christie „A.B.C.” oraz ciepłą i pełną humoru powieść „Pollyanna” Eleanor Porter. Na liście ulubionych lektur swoje miejsce znalazła również światowa literatura Young Adult: emocjonalne historie miłosne „Love Story” Ericha Segala oraz „Tysiąc pocałunków” Tillie Cole, a także literatura fantasy reprezentowana przez „Eragona” Christophera Paoliniego. Obecność polskiej literatury w kręgu lektur współczesnych ukraińskich nastolatków, na podstawie własnych doświadczeń ze współpracy z młodzieżą, przeanalizowała Hałyna Tkaczuk – ukraińska autorka książek dla dzieci i badaczka literatury – i opisała w artykule ze stycznia 2025 roku dla czasopisma „Posestry”, wydawanego przez Instytut Książki w Krakowie. Według jej obserwacji nowe pokolenie młodszych czytelniczek fantasy w Ukrainie fascynuje się w szczególności cyklem „Kroniki Archeo” Agnieszki Stelmaszyk, a seria ta jest szeroko dostępna zarówno w księgarniach, jak i bibliotekach. Z kolei starsza młodzież, w kontekście polskiej literatury fantasy, najczęściej wymienia cykl „Wiedźmin” Andrzeja Sapkowskiego. Hałyna Tkaczuk zauważa, że wśród młodych ukraińskich czytelników popularnością cieszą się również „Mity dla dzieci” Grzegorza Kasdepke, „Arka Czasu” Marcina Szczygielskiego oraz realistyczne historie autorstwa Joanny Jagiełło. Natomiast w grupie wiekowej 8+ coraz większe uznanie zdobywają serie „Zosia z Ulicy Kociej” Agnieszki Tyszki oraz „Emi i Tajny Klub Superdziewczyn” Agnieszki Mielech. Popularność tych pozycji wynika zwłaszcza z atrakcyjnej formy literackiej oraz bliskiego młodzieży przekazu emocjonalnego, jak również z luki na lokalnym rynku wydawniczym, wciąż pozbawionym rodzimych odpowiedników tego rodzaju prozy. Warto też dodać, że w ramach ogólnokrajowej reformy oświaty niektóre z tych dzieł zostały włączone do programów nauczania i są obecnie omawiane podczas lekcji. Zmiany w kanonie lektur i literatura polska w ukraińskich szkołach – W aktualnych programach szkolnych w Ukrainie od dawna nie ma już Dostojewskiego, Bułhakowa czy Czechowa. W ich miejsce pojawiły się dzieła literatury francuskiej (Anna Gavalda „35 kilo nadziei”) oraz szwedzkiej (Ulf Stark „Czy umiesz gwizdać, Joanno?”). W dziewiątej klasie ukraińskiej szkoły ogólnokształcącej zamiast Puszkina i Lermontowa uczniowie czytają „Dziwne losy Jane Eyre” Charlotte Brontë oraz „Dumę i uprzedzenie” Jane Austen. Z kolei w klasie piątej miejsce poezji Mariny Cwietajewej zajął angielski poeta John Keats – zaznacza Maryna Lebid, nauczycielka języka ukraińskiego i literatury, opiekunka koła polonistycznego w Liceum nr 38 im. Iwana Pawłowskiego w Połtawie. W wyniku zmian wdrażanych stopniowo w ostatnich latach, obecność literatury polskiej w ukraińskim systemie edukacji stała się również znacznie wyraźniejsza. Co więcej, w wielu szkołach język polski zyskał status drugiego języka obcego, w związku z czym w tych placówkach nauka polskiej literatury jest jeszcze bardziej pogłębiona. Dla uczniów klas starszych co roku organizowane są olimpiady literatury i języka polskiego, a w samych szkołach działają koła polonistyczne. – Warto zaznaczyć, że w latach 2023–2025 pedagodzy z obwodów połtawskiego, lwowskiego oraz chmielnickiego brali udział w programie bezpłatnej nauki języka polskiego, realizowanym w formacie online przez wykładowców Uniwersytetu Rzeszowskiego. Po pierwszym półroczu nauki przedstawiciele Fundacji Jagiellońskiej przeprowadzili rozmowy kwalifikacyjne, w wyniku których wyłoniono grupę dziesięciu uczestników, którzy otrzymali możliwość kontynuowania bezpłatnego kształcenia w Łańcucie. Program pobytu w Polsce obejmował nie tylko zajęcia teoretyczne oraz praktyczne, ale także wizyty w placówkach oświatowych. Nauczyciele mieli również okazję poznać polską kulturę i historię dzięki wycieczkom do Krakowa, Rzeszowa oraz Markowej, a także zwiedzaniu zabytków samego Łańcuta. Po zakończeniu kursu pedagodzy zainicjowali naukę języka polskiego w swoich szkołach, oferując go jako drugi język obcy lub prowadząc zajęcia w kołach polonistycznych – podzieliła się swoimi doświadczeniami Maryna Lebid, jedna z uczestniczek programu. Jeszcze do niedawna polscy autorzy w ukraińskich państwowych programach nauczania literatury obcej byli reprezentowani co najwyżej przez poezję Adama Mickiewicza, a z twórczości współczesnej – przez powieści Joanny Jagiełło. Obecnie jednak liczba polskich dzieł omawianych w szkołach wzrosła kilkukrotnie. Aktualne wykazy lektur obowiązkowych i dodatkowych dla ukraińskich szkół ogólnokształcących z 2026 roku obejmują szeroki wachlarz literatury polskiej – od klasyki po utwory współczesne. Wśród prezentowanych autorów i autorek są między innymi: • Ignacy Krasicki (bajka „Pan i pies”) • Adam Mickiewicz (ballada „Świteź”, wiersze „Niepewność”, „Dwa słowa”, „Do Laury” oraz „Sonety krymskie” wraz z ich kluczowymi fragmentami, takimi jak „Stepy akermańskie”, „Ajudah”, „Burza”) • Juliusz Słowacki („Jeżeli kiedy w tej mojej krainie...”) • Henryk Sienkiewicz („Janko Muzykant”, „Quo vadis”, „Ogniem i mieczem”) • Konstanty Ildefons Gałczyński („Pieśń o żołnierzach z Westerplatte”, „List jeńca”) • Czesław Miłosz („Piosenka o końcu świata”, „Dar”) • Wisława Szymborska („Wzajemność”, „Wyznania maszyny czytającej”) • Julian Tuwim („Zieleń. Fantazja słowotwórcza”, „Poeci tłumnie po kawiarniach zgromadzeni wyrażają swoje zdanie o pewnym tomie wierszy”) • Bruno Schulz („Sklepy cynamonowe”) • Maria Konopnicka („O krasnoludkach i o sierotce Marysi”) • Janusz Korczak („Król Maciuś Pierwszy”) • Barbara Kosmowska („Buba”, „Buba: Sezon ogórkowy”, „Pozłacana rybka”) • Joanna Jagiełło („Kawa z kardamonem”, „Czekolada z chili”, „Tiramisu z truskawkami”, „Pamiętnik Czachy”, „Zielone martensy”) • Małgorzata Strękowska-Zaremba („Wakacje z krową, czołgiem i przestępcą”, „Bery, gangster i góra kłopotów”) • Agnieszka Stelmaszyk (seria „Kroniki Archeo”) • Marcin Szczygielski („Arka Czasu”, „Teatr Niewidzialnych Dzieci”) • Stanisław Lem („Solaris”, cykl opowiadań „Dzienniki gwiazdowe”) • Andrzej Sapkowski (opowiadanie „Wiedźmin”) • Michał Gąsiorowski („Od koła do Formuły 1. Historia motoryzacji”) • Adrianna i Urszula Staniszewskie („Szachy. Nauka gry dla dzieci”) Polska oferta w portfolio ukraińskich wydawców Część ukraińskich przekładów literatury polskiej powstaje dzięki wsparciu instytucjonalnemu – Ukraina od lat utrzymuje się w ścisłej czołówce beneficjentów Programu Translatorskiego ©Poland. Podobnie Polska w ostatnich latach zajmuje pierwsze miejsca w ukraińskim programie dotacyjnym „Translate Ukraine”. Przykładowo: w latach 2024–2025 dofinansowanie przekładów literatury polskiej na język ukraiński w ramach Programu Translatorskiego ©Poland uzyskało 14 tytułów. Z kolei wydanie 19 ukraińskich książek w języku polskim wsparł program „Translate Ukraine”. Obecnie w polsko-ukraińskich relacjach przekładowych panuje pewna asymetria: ukraińska oferta literatury polskiej jest bogatsza gatunkowo i liczniejsza niż polskie wydania twórczości ukraińskiej. Co więcej, mimo że absolutna większość przekładów literackich w Ukrainie wciąż pochodzi z języka angielskiego, niemało wydawnictw posiada w swoim portfolio wyraźną polską linię wydawniczą. Oto kilka z nich. Wydawnictwo Urbino (ukr. Урбіно) zostało założone w 2010 roku we …