Polski rynek książki od lat funkcjonuje w stanie permanentnej niestabilności. O ile publiczne polemiki wokół praw autorskich i oficyn twórców ogniskują emocje środowiska, o tyle realne źródła kryzysu leżą znacznie głębiej – w niewydolnej strukturze rynkowej, braku zaufania, nadprodukcji tytułów oraz uwarunkowaniach instytucjonalnych. Jednak nawet najlepiej poukładany rynek nie przetrwa bez stałego napływu czytelników. Zainspirowany kolejną dyskusją w Polskiej Izbie Książki oraz w branżowych mediach, poniżej przedstawiam osobistą diagnozę polskiego sektora wydawniczego, pomysły na reformy naprawcze oraz program odbudowy popytu czytelniczego. Są one efektem obserwacji, wielu rozmów, wsłuchiwania się w głosy z różnych stron, ale też efektem własnego doświadczenia bycia autorem (błędy młodości), redaktorem, wydawcą i menedżerem. Nie mam monopolu na mądrość, ale chciałbym, aby te uwagi posłużyły do konsolidacji środowiska i wspólnego skutecznego poszukiwania dobrych rozwiązań. Jak jest? Rzetelna ocena polskiego sektora książki wymusza wyjście poza uproszczony podział na „pokrzywdzonych twórców”, „pazernych wydawców” i „oszukujących dystrybutorów”. Kryzys ma charakter systemowy i wynika z nałożenia się na siebie barier społecznych, strukturalnych i ekonomicznych. Fundamentem wszelkich trudności pozostaje trwale niski poziom czytelnictwa w Polsce. Gdy zaledwie około 40 proc. społeczeństwa deklaruje przeczytanie choćby jednej książki w ciągu roku, chłonność całego rynku zostaje drastycznie ograniczona. W efekcie średnie nakłady większości publikacji spadły do poziomu zaledwie 2000–3000 egzemplarzy. Przy tak małej skali jednostkowy koszt przygotowania edytorskiego, druku i promocji staje się stosunkowo wysoki, a margines na błąd finansowy wydawcy skurczył się praktycznie do zera. Swego rodzaju specyfiką branży jest duża koncentracja kapitału w obszarze dystrybucji i handlu detalicznego. Jest to niebezpieczne, zwłaszcza że nie ma szczegółowych regulacji prawnych takiej sytuacji. Dominujące grupy kapitałowe (skupiające w rękach sieci sprzedaży stacjonarnej, platformy e-commerce, hurtownie oraz własne oficyny wydawnicze) łączą rolę dystrybutora i wydawcy. Prowadzi to do absurdalnej sytuacji, w której niezależny wydawca musi płacić wysokie marże handlowe (rzędu 50–65 proc. ceny okładkowej) oraz opłacać dodatkowe świadczenia marketingowe w Empiku, który jest jego bezpośrednim konkurentem rynkowym. Kolejną bolączką jest patologiczne wydłużenie terminów płatności oraz zatory płatnicze. Czas spływu należności z hurtu i sieci sprzedaży często przekracza 90–180 dni, co w połączeniu z powszechnym modelem rozliczeń komisowych odbiera wydawcom płynność finansową. Oczekując na własne pieniądze od dystrybutorów, oficyny przenoszą presję ekonomiczną na twórców, tłumaczki i redaktorów, proponując im niskie zaliczki i umowy cywilnoprawne pozbawione osłon socjalnych. Oszczędności widać także w pogarszającej się pod względem edytorskim jakości książek (błędy merytoryczne, językowe i ortograficzne nie są już rzadkością). Od lat środowisko książki w Polsce cierpi na głęboką atomizację i brak wzajemnego zaufania. Brak transparentnych, ogólnodostępnych danych sprzedażowych budzi stałą nieufność autorów wobec rzetelności rozliczeń przedstawianych przez wydawców. Z kolei wydawcy nie ufają dystrybutorom w kwestiach gospodarki zwrotami i polityki magazynowej. Głębokie podziały interesów między sieciami dystrybucyjnymi, oficynami niezależnymi i związkami zawodowymi twórców efektywnie paraliżują wszelkie próby skonsolidowanego lobbingu na rzecz reform branżowych. Symptomem kryzysu jest także wydawanie ponad 30 tys. tytułów rocznie przy dramatycznie niskim popycie. Zjawisko to wcale nie świadczy o bogactwie kultury, lecz stanowi mechanizm obronny – rynkową ucieczkę w liczbę tytułów. Skutkuje to skróceniem cyklu życia książki na półce księgarskiej do zaledwie 2–4 tygodni. Tytuły, które nie zyskają błyskawicznego rozgłosu, są masowo zwracane do magazynów, rozpraszając uwagę czytelników, generując ogromne koszty logistyczne i prowadząc do patologicznego niszczenia nienaruszonych egzemplarzy lub wpuszczania ich w kolejne obiegi sprzedaży taniej książki (kosze w marketach, „wszystkie tytuły po 5 zł” itp.). Model biznesowy dominujący w klasycznych oficynach, które większość kosztów publikacji książki biorą na siebie, stając się jej głównym inwestorem, jest swego rodzaju obciążeniem tego rynku. Presja na szybki zwrot inwestycji wywołuje zjawisko zwane „bestselleryzacją” – koncentrowanie większości budżetów promocyjnych na wąskiej grupie komercyjnych hitów. Zjawisku temu towarzyszy agresywne, natychmiastowe rabatowanie nowości w kanałach internetowych, sięgające 30–40 proc. już w dniu premiery. Ta wyniszczająca wojna cenowa dramatycznie obniża rentowność całego sektora i zniekształca w oczach czytelników poczucie realnej wartości książki i pracy edytorskiej. Tradycyjny model wydawniczy oparty na krzyżowym subsydiowaniu – czyli finansowaniu ambitniejszych, niszowych tytułów z zysków generowanych przez bestsellery – ulega ostatecznemu załamaniu. Bez zdecydowanych zmian prawnych i organizacyjnych rynek zmierza w stronę całkowitej monopolizacji dystrybucyjnej oraz ucieczki gwiazd literatury do zamkniętych projektów autorskich (m. in. self-publishing, własne sklepy i butikowe oficyny, systemy subskrypcyjne), co w dłuższej perspektywie doprowadzi – moim zdaniem – do wyjałowienia polskiej kultury literackiej. Co zrobić? Nie można się nadal łudzić, że uzdrowienie sektora książki nastąpi wyłącznie w wyniku samoczynnych mechanizmów wolnorynkowych. Wymaga ono spójnego połączenia twardych regulacji państwowych, samoregulacji branżowej oraz nowoczesnych modeli biznesowych. Chyba wszyscy się zgodzą, że rozwój czytelnictwa nie powinien być tylko problemem branży wydawniczej. Powinien być kluczowy dla państwa, ponieważ buduje kapitał intelektualny społeczeństwa, wzmacnia gospodarkę …