W polskiej debacie o kulturze regularnie powraca pytanie: czy da się żyć z pisania książek, ich tłumaczenia lub ilustrowania? Najnowszy raport „Kondycja zawodowa i warunki pracy osób tworzących książki w Polsce” przygotowany przez zespół Include Lab1 na zlecenie Instytutu Książki odpowiada jednoznacznie. Jeśli praca twórcza jest jedynym źródłem dochodu – w większości przypadków nie da się. A jeśli jest głównym – to oznacza życie na granicy niestabilności, niepewności i systemowych luk, które od lat pozostają niezałatane. Dokument obnaża paradoks, w którym od lat funkcjonują twórcy: mają tworzyć dobro kultury, dobro publiczne, jakim są książki, ale robią to na warunkach, które nierzadko wykluczają ich ekonomicznie i społecznie. – Żeby być dzisiaj twórcą czy twórczynią książki, trzeba się wykazać nadludzką motywacją, gigantyczną energią, trzeba być niemal nadczłowiekiem, co jest naprawdę, nie tylko z socjologicznego punktu widzenia, rzeczą szokującą. Czasem w dyskusjach pojawiają się stereotypy, że pisarze to darmozjady, ludzie, którzy chcą pieniędzy za nic. No nie. To są bardzo często jednostki, które, żeby doprowadzić pewien projekt do końca, muszą się wykazać naprawdę gigantyczną determinacją, której nie oczekujemy od innych grup zawodowych. Fakt, że to jest tak postrzegane, jest problemem komunikacyjnym, który przeradza się w problem społeczny i skutkuje piętnowaniem tej grupy, która domaga się swojego, domaga się atencji i systemowych form wsparcia z uzasadnionych powodów – mówił Grzegorz Jankowicz, dyrektor Instytutu Książki, podczas konferencji 26 listopada w księgarni Państwowego Instytutu Wydawniczego w Warszawie, podczas której prezentowano wyniki badania. Warto przypomnieć, że poprzednio badanie twórców przeprowadzono w 2024 roku przez Centrum Badań nad Gospodarką Kreatywną Uniwersytetu SWPS na zlecenie Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jego zakres był dość szeroki i dotyczył wszystkich osób wykonujących zawór artystyczny. Według danych deklaratywnych środowisko artystyczne w Polsce liczy ok. 62,4 tys. osób. Spośród nich 3010 to artyści z branży literackiej (poeci, powieściopisarze, prozaicy, dramatopisarze, tłumacze literatury, tłumacze audiowizualni i scenarzyści). Wyniki badania pt. „Policzone i policzeni 2024. Artyści, twórcy i wykonawcy w Polsce”, stały się podstawą do przygotowania projektu ustawy o zabezpieczeniu socjalnym osób wykonujących zawód artystyczny. Rok wcześniej przeprowadzono badanie kondycji gdańskich pisarek i pisarzy. Projekt badawczy został podjęty z inspiracji i na zamówienie Gdańskiej Galerii Miejskiej, odpowiedzialnej za realizację programu Gdańsk Miasto Literatury. Powstał raport „Pisać może dziś każdy”, a jednym z jego autorów był Grzegorz Jankowicz. O tym badaniu pisaliśmy w numerze 8/24. Raport „Kondycja zawodowa i warunki pracy osób tworzących książki w Polsce” powstał na podstawie dwóch równolegle prowadzonych badań zrealizowanych od czerwca do września 2025 roku. Pierwsze badanie miało charakter ilościowy i opierało się na metodzie sondażu diagnostycznego, którym objęto 663 pisarzy, ilustratorów i tłumaczy. Drugie badanie miało charakter jakościowy i opierało się na metodzie indywidualnego wywiadu pogłębionego. Wzięło w nim udział 75 przedstawicieli tych zawodów. Celem badań było określenie sytuacji materialnej i zawodowej osób posiadających prawa autorskie oraz wypracowanie podstaw do rekomendacji systemowych dla Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Jasno wskazał to autor opracowania, Mariusz Dzięglewski: „Raport adresowany jest do wszystkich osób, którym leży na sercu dobro literatury i sytuacja zawodowa artystów w Polsce. W szczególności przeznaczony jest on dla decydentów na szczeblu krajowym …