Jest się takim, jak miejsce, w którym się jest? To pytanie Nałkowskiej, postawione w „Granicy”, zaczyna brzmieć niczym natręctwo za sprawą fali opowieści ludowych, która wzbiera z dnia na dzień. Zastanawiam się z trwogą, czy przy okazji nie wypłukuje jego znaczeń, nie spłaszcza ich do sensu wyłącznie socjologicznego, co wzmacnia jeszcze recepcja nagłośnionego intensywnie ostatnio francuskiego profesora Didiera Eribona. Czy może ono dalej generować jeszcze inne treści, jak było u Nałkowskiej? Spróbuję to sprawdzić, interpretując dwie książki biegunowo odmienne, prezentujące bohaterów z wyraźnie podkreślonym rodowodem, wywodzących się jednak z radykalnie przeciwnych klas (że użyję marksowskiego pojęcia) – plebejusza z pochodzenia i arystokraty. Mam na myśli „Hankę. Opowieść o awansie” 1 i „Pod prąd” 2, tekst w języku polskim obok tłumaczonego (z rumuńskiego). Zestawienie eseju autobiograficznego (Jakubowiak) i klasycznej powieści (Serebrian) też może dziwić, ale – w czasach dominacji tekstów tożsamościowych – granice między tymi gatunkami są nieświadomie bądź demonstracyjnie zamazywane (odłóżmy na inną okazję próbę odpowiedzi na pytanie dlaczego). Powieść Serebriana to rzecz dziejąca się w dwóch planach czasowych, przy czym zdecydowanie dominuje przeszłość, a wątkami zasadniczymi są kariera i upadek pewnego rumuńskiego arystokraty, który – zachęcony radami mentalnych autorytetów, rozpoznających w nim geniusz matematyczny – wybrał ścieżkę intelektualisty, co ostatecznie uwikłało go w trudne związki polityczne decydujące o przebiegu II wojny światowej, a zetknął się przy tym z osobistościami tej miary, co Einstein czy Oppenheimer, przypomniany ostatnio filmem Nolana. Esej Jakubowiaka to również wędrówka w czasie i przestrzeni, poruszanie się między Żorami a Krakowem/Warszawą, ale też między środowiskami, dostawanie się na możliwy dziś szczyt …