W warszawskim Muzeum Sztuki Nowoczesnej wiosną 2026 roku prezentowano wystawę malarstwa, rzeźby i kostiumów teatralnych Marii Jaremy, twórczyni polskiej sztuki nowoczesnej, artystki wybitnej, oryginalnej i eksperymentującej, charyzmatycznej i niepokornej. Stworzyła własny, niezależny język sztuki oparty na szczególnym traktowaniu obrazu ludzkiego ciała oraz frapujących wyobrażeniach ruchu, rytmu. Jej dzieła zajmują odrębne, znaczące miejsce w sztuce polskiej i europejskiej.
Urodziła się 24 listopada 1908; zmarła przedwcześnie 50 lat później, 1 listopada 1958 roku. W 1935 roku ukończyła krakowską Akademię Sztuk Pięknych; studiowała rzeźbę w pracowni prof. Xawerego Dunikowskiego. Podczas studiów, w 1930 roku, z przyjaciółmi zawiązała Zrzeszenie Nowoczesnych Artystów Plastyków „Grupa Krakowska” – ugrupowanie o wyraźnie zarysowanych poglądach artystycznych i społecznych, do którego należeli m.in. Sasza Blonder, Leopold Lewicki, Adam Marczyński, Jonasz Stern, Henryk Wiciński. Nawiązali do zasad kubizmu, ekspresjonizmu i surrealizmu. W czasie II wojny pracowała jako szatniarka w krakowskiej Kawiarni Plastyków. Po roku 1945 broniła wolności i autonomii środowisk artystycznych; należała do Grupy Młodych Plastyków, do reaktywowanej w 1957 roku Grupy Krakowskiej II, zainicjowała wraz z Tadeuszem Kantorem i Kazimierzem Mikulskim działalność Teatru Cricot 2 (1956). Uczestniczyła w wielu ważnych krajowych i międzynarodowych wystawach (do najważniejszych z nich należały: I, II i III Wystawa Sztuki Nowoczesnej w Krakowie (1948–1949) i Warszawie (1957, 1959). W latach 1949– 1954 wycofała się z oficjalnego życia artystycznego; zdecydowanie odrzuciła doktrynę realizmu socjalistycznego. W 1958 roku reprezentowała Polskę na 29. Biennale Sztuki w Wenecji, gdzie otrzymała nagrodę im. Francesco Nullo. Trzy lata później prezentowano prace artystki na Biennale Sztuki Współczesnej w São Paulo.
Była osobą bezkompromisową, nieustannie poszukiwała nowych doświadczeń artystycznych, intelektualnych i egzystencjalnych. O sztuce pisała: „Bez deformacji, transpozycji, metafory, abstrakcji – nie jesteśmy dzisiaj w stanie objąć i wyrazić narastających konfliktów uczuć i spraw”.
Ważne miejsce w twórczości artystki zajęła postać ludzka. W języku abstrakcyjnych form plastycznych, z pominięciem realnego przedstawiania konkretnej osoby tworzyła intrygujące, zwiewne i barwne wizje człowieka, interpretowała międzyludzkie relacje, ujawniała społeczne napięcia i konflikty, procesy rozpadu, pęknięcia i unicestwienia materii. Wierzyła w szczególną rzeczywistość sztuki uwarunkowaną wszystkim tym, co nas otacza. Działała z niezwykłą intensywnością. Komponowała emocjonalne, ekspresyjne dzieła nasycone energią i optymizmem, obrazujące ludzkie emocje i doznania, oczarowania i zachwyty, smutki i frustracje.
Zaczęła od rzeźb, które wyróżnia uproszczona forma, ekspresja, umiejętne wykorzystanie przestrzeni i światła. Inspirowała je natura. Język malarski Jaremy – zmierzający ku abstrakcji – urzeka zgeometryzowanymi przekształceniami figury ludzkiej, przenikaniem form i płaszczyzn, subtelnym kolorytem. Jej pełne wdzięku i radości obrazy zachwycają wibrującą, wielowarstwową strukturą, swobodną grą barwnych linii i płaszczyzn, świateł i cieni.
Starannie opracowany katalog zawiera: teksty o artystce i jej twórczości Érica de Chassey, Agnieszki Daukszy, Małgorzaty Dziewulskiej, Doroty Jareckiej, Joanny Kordjak, Mathiasa Mühlinga i Stephanie Weber, Joanny Mytkowskiej, Luizy Nader i Natalii Sielewicz, „Kalendarium życia Marii Jaremy” opracowane przez Barbarę Ilkosz oraz mnóstwo fotografii z życia prywatnego artystki i reprodukcje jej prac. Publikacja ułatwia poznanie i zrozumienie ekscytującej, wyjątkowej sztuki Marii Jaremy, odzwierciedla jej nowatorskie wizje artystyczne i wzbudzające podziw kreacje wyobraźni.
