Bohater książki – Elwiro Michał Andriolli (1836–1893) – to postać niezwykła: ilustrator książek i czasopism, malarz, pomysłodawca zdobień pierwszych świdermajerów, powstaniec styczniowy, podróżnik i jeden z tych artystów, którzy przez lata pozostawali trochę w cieniu historii.
Andrzej Palacz stworzył nie tylko biografię znakomitego twórcy, lecz także barwną opowieść o człowieku pełnym pasji, talentu i romantycznego niepokoju. Jak sam pisze: Andriolli był wielki „duchem, fantazją, marzeniami, pogonią za czymś ulotnym, co prowadzi na Olimp Wyżyn Sztuki”.
Autor przez kilka lat gromadził materiały, odwiedzał miejsca związane z życiem Andriollego, docierał do trudno dostępnych publikacji i konsultował się z historykami oraz muzealnikami. Dzięki temu czytelnik otrzymuje obraz bohatera znacznie pełniejszy niż w dotychczasowych opracowaniach.
Andrzej Palacz prowadzi czytelnika przez życie artysty od jego rodzinnych korzeni w Wilnie, poprzez studia, udział w powstaniu styczniowym, zesłanie, aż po lata największej sławy i twórczej dojrzałości. Nie ogranicza się do suchych faktów, lecz odtwarza atmosferę epoki, kreśli portrety ludzi i miejsc, pozwalając czytelnikowi niemal uczestniczyć w wydarzeniach. Pisze językiem żywym, pełnym pasji i wyraźnej sympatii dla swojego bohatera. Niekiedy narracja przybiera niemal gawędziarski ton. Autor umiejętnie łączy rzetelność badawczą z literacką swobodą.
Andriolli wyłania się z kart publikacji jako postać niezwykle barwna: patriota, marzyciel, przedsiębiorca i artysta rozdarty między pragnieniem tworzenia wielkich dzieł a koniecznością zarabiania na życie ilustracją. Dorobek Andriollego jest bardzo bogaty i obejmuje także liczne prace wykonane we Francji oraz działalność architektoniczną.
Paradoks jego losu polega na tym, że przeszedł do historii przede wszystkim dzięki ilustracjom do „Pana Tadeusza”, które sam uważał za osiągnięcie nie do końca satysfakcjonujące. Suchej nitki nie zostawił na Andriollim Stanisław Witkiewicz: „Jeżeli jednak był najmniej odpowiedni do zilustrowania »Pana Tadeusza« talent, to talent Andriollego. Zmanierowany doszczętnie, pozbawiony dwóch kapitalnych cech poematu Mickiewicza: prostoty i prawdy, jak również znajomości życia i ludzi, których miał przedstawić, nie kierujący się zupełnie obserwacją rzeczywistości, talent na wskroś ornamentacyjny, winietkowy, zaprzęgnięty do zilustrowania rzeczy, opartej na najgłębszym poczuciu natury (…) talent Andriollego wydał rzecz całkiem chybioną, w której nie ma ani jednej kreski mającej cokolwiek bądź wspólnego z indywidualnością Mickiewicza”.
Pomimo słów krytyki, jak podkreśla Andrzej Palacz, stała się rzecz niesłychana – dzieło na trwałe zrosło się z poematem wieszcza, tworząc jego kanon, i wciąż, i wciąż w tej formie jest wydawane. Tymczasem w grudniu ubiegłego roku ilustracja Elwira Michała Andriollego „Zosia i Pan Tadeusz” z 1882 roku osiągnęła na aukcji domu aukcyjnego Artessia cenę sprzedaży 40 800 zł (przy cenie wywoławczej 10 tys. zł)!
„Mistrz ilustracji” to też portret człowieka zmagającego się z trudnymi doświadczeniami – nieudanym małżeństwem, śmiercią dziecka, problemami zdrowotnymi i nieustannym poszukiwaniem własnego miejsca.
Ogromnym atutem książki jest bogaty materiał ilustracyjny. Możemy podziwiać reprodukcje prac Andriollego, archiwalne fotografie, dokumenty, mapy i wizerunki miejsc związanych z jego życiem.
Po lekturze książki Andrzeja Palacza pozostaje nie tylko podziw dla talentu i niezwykłego życia Elwira Andriollego, ale również poczucie, że wciąż nie oddaliśmy temu artyście należnego miejsca w naszej zbiorowej pamięci. Miejmy nadzieję, że ta publikacja stanie się impulsem do kolejnego kroku – dużej, przekrojowej wystawy poświęconej twórczości Andriollego.
