Piotr Tarczyński, znany amerykanista i publicysta, w książce „Oślizgłe macki, wiadome siły” podejmuje się zadania ambitnego: opisania historii Stanów Zjednoczonych przez pryzmat myślenia spiskowego. Efektem jest praca monumentalna – licząca ponad 540 stron – a przy tym zaskakująco przystępna i miejscami bardzo pasjonująca.
Autor przekonująco pokazuje, że wiara w teorie spiskowe nie jest domeną jednej płci, klasy społecznej czy opcji politycznej. Przywoływane badania (m.in. Parent–Uściński) prowadzą do wniosku, że „większość Amerykanów wierzy w przynajmniej jedną teorię spiskową”, a skłonność do takiego myślenia – określanego mianem „konspiracjonizmu” – jest głęboko zakorzeniona w amerykańskiej kulturze politycznej. Co istotne, Tarczyński podkreśla, że konspiracjonizm nie jest marginalnym zjawiskiem, lecz jednym z trwałych elementów zbiorowej wyobraźni.
Mocnym punktem książki jest analiza relacji między populizmem a myśleniem spiskowym. Autor pokazuje, że obie dominujące od ponad półtora wieku partie polityczne w USA częściowo „urosły” na narracjach spiskowych. Teorie spiskowe – upraszczające złożoną rzeczywistość, niechętne niuansom i „odcieniom szarości” – oferują proste, emocjonalnie atrakcyjne odpowiedzi na trudne pytania. To czyni je szczególnie podatnym gruntem dla populistycznej polityki.
Piotr Tarczyński prowadzi czytelnika przez całą historię Stanów Zjednoczonych, przywołując narracje spiskowe, które odegrały realną rolę w życiu publicznym. Interesujące jest pokazanie, jak niektóre z nich znikają na dekady, by następnie powrócić w nowym kontekście. Autor zestawia dawne lęki z ich współczesnymi odpowiednikami, sugerując ciągłość mechanizmów psychologicznych i społecznych, mimo zmieniających się realiów.
W książce nie brakuje także przykładów z najnowszej historii i popkultury: od chemtrailsów, teorii o kontroli pogody czy klonach Joe Bidena, przez przekonania o sfingowanej misji Apollo, aż po opowieści o rzekomym zamordowaniu Marilyn Monroe przez CIA i FBI w celu ukrycia jej romansu z Robertem F. Kennedym. Pojawia się również sprawa Jeffreya Epsteina. Ciekawym uzupełnieniem jest rozdział poświęcony serialowi „Z Archiwum X”, który autor traktuje jako kulturowe zwierciadło i zarazem wzmacniacz społecznej fascynacji spiskiem.
Szczególnie niepokojąco brzmi przytoczona przez Tarczyńskiego obserwacja, że dziś „najważniejsze stanowiska w USA zajmują ludzie, dla których spiskowa teoria dziejów to nie teoria, a najprawdziwsza prawda”. Ten wniosek nadaje książce wyraźnie aktualny i ostrzegawczy ton.
Na osobne podkreślenie zasługuje imponująca bibliografia, świadcząca o ogromnej erudycji autora i solidnym zapleczu naukowym pracy. Piotr Tarczyński odwołuje się do badań, źródeł historycznych i analiz kulturoznawczych.
„Oślizgłe macki, wiadome siły” pomagają zrozumieć nie tylko amerykańską historię i politykę, lecz także uniwersalne mechanizmy stojące za popularnością teorii spiskowych.
