Polityka pamięci putinowskiej Rosji usiłuje wyrugować zbrodnie i represje stalinowskie z historiografii. Co więcej, uniemożliwia ona prowadzenie badań naukowych nad tą problematyką, także zagranicznym uczonym. W tym stanie rzeczy każda rzetelna praca naukowa poświęcona zakazanemu tematowi jest w cenie.

Do rzędu takich właśnie prac można zaliczyć antologię szkiców Anny Zapalec, zebranych z wcześniejszych publikacji i zaprezentowanych w odświeżonej – uzupełnionej i poprawionej – wersji. Prześledzenie wywodów autorki i wykorzystanego przez nią aparatu naukowego pozwala dostrzec współpracę merytoryczną z innym badaczem i recenzentem wewnętrznym tomu, prof. Danielem Boćkowskim. Ta synergia przyniosła dobre wyniki.

Książka podsumowuje kilkunastoletnie zaangażowanie Anny Zapalec w eksplorację losów polskich zesłańców – ofiar stalinowskiej polityki wobec obywateli Drugiej Rzeczypospolitej w czasie drugiej wojny światowej. Rozstrzał tematyki umożliwia zapoznanie się z różnymi aspektami tych wydarzeń, od radzieckiej akcji propagandowej, przez rzeczywisty przebieg przesiedleń, codzienność przesiedlonych, po ich bunty i częściowe zwolnienia po przywróceniu kontaktów dyplomatycznych rządu Sikorskiego z Moskwą.

Antologiczny charakter „Szlakami zesłańców w ZSRS” nie pozwolił autorce uniknąć licznych powtórzeń: te same wątki i dane pojawiają się w różnych artykułach. Ta wada książki jako całości jest jednocześnie zaletą, gdy czytelnika interesują tylko wybrane problemy: każdy szkic jest autonomiczny i może być czytany w oderwaniu od pozostałych. Wywody Anny Zapalec są uporządkowane i klarowne. Przede wszystkim jednak dostarczają dużo wiedzy, bynajmniej nie zdezaktualizowanej.

Szkic poświęcony antypolskiej kampanii propagandowej na Kresach Wschodnich uświadamia trwałość stereotypowych klisz, odwołujących się jeszcze do polonofobii czasów carskich. Opisane przez autorkę deportacje ludności polskiej lat 1940–1941 nie pozostawiają wątpliwości co do ich planowego, systematycznego charakteru. Bardzo ważny – wobec recydywy w dyskursie publicznym antysemickich kalek z tak zwaną żydokomuną na czele – jest tekst o deportacjach polskich Żydów. Cenny (nie tylko ze względu na dowartościowanie historii kobiet w badaniach ostatnich lat) jest artykuł o żeńskich łagrach. Niezwykle przejmująco wypada także szkic o represjach, jakie stały się udziałem polskich dzieci: osieroconych lub po prostu członków rodzin faktycznych i domniemanych wrogów ustroju radzieckiego.

Z punktu widzenia profesjonalnego czytelnika istotny walor ma część książki poruszająca zagadnienia warsztatowe w pracy historyka, w tym wyzwania przeprowadzania kwerend archiwalnych pod kątem polityki deportacyjnej ZSRR. Interesująco wypadają rozważania o emocjach ewokowanych przez zachowane źródła wspomnieniowe czy epistolarne.

Niewielka objętościowo, ale ciekawa przez kontrapunkt estetyczny dla narracji o traumatycznym doświadczeniu represji, jest trzecia – ostatnia część książki. Traktuje ona (przynajmniej z pozoru) o przyrodzie Kołymy i wyspy Olchon na Bajkale. Relacja podróżnicza z pięknych, na poły dzikich miejsc, zderza się tu z racjonalną refleksją nad tragicznym losem skazańców.

Mimo zachowania rygorów naukowości, adresatem książki Anny Zapalec może i powinien być również „zwykły” czytelnik. Każdy artykuł stanowi mikrocałość, przypisy nie przytłaczają, końcowy indeks nazwisk ułatwia nawigację, ilustracje ożywiają narrację. Tom został starannie przygotowany do druku. Korekta i redakcja bez zarzutu, szata graficzna respektuje normy elegancji.

[buybox-widget category=”book” ean=”9788324241651″/]